1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق.. 9
1-4- اهداف تحقیق.. 10
1-5- سوالات تحقیق.. 10
1-6- فرضیه های تحقیق.. 11
1-7- تعریف واژه ها 11
فصل دوم: مروری بر ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1- پیشینه تحقیق.. 14
2-1-1 تحقیقات داخلی.. 14
2-1-2 تحقیقات خارجی.. 15
2-2- مباحث نظری.. 18
2-2-1 اروینگ گافمن.. 18
2-2-2 نوربرت الیاس… 21
2-2-3 پییر بوردیو. 22
2-2-4 آنتونیگیدنز. 24
2-2-5 برایانترنر. 28
2-2-6 میشل فوکو. 31
2-2-7 رویکردهای فمینیستی.. 33
2-3- چارچوب نظری.. 35
2-3-1 آنتونی گیدنز. 35
2-3-2 پییر بوردیو. 35
2-3-3 برایان ترنر. 36
2-4- مدل تجربی.. 38
فصل سوم: روش اجرای تحقیق
3-1- روش شناسی تحقیق.. 40
3-1-1 تعیین روش و تکنیک های مورد استفاده 40
3-2- جامعه آماری.. 40
3-3- روش نمونه گیری.. 41
3-4- تعیین حجم نمونه. 41
3-5- اعتبار و روایی.. 41
3-6- روش تجزیه و تحلیلی داده ها 42
3-7- معرف ها واقلام آماری.. 42
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق
4-1- یافته های تحقیق.. 45
4-2- نتایج توصیفی تحقیق.. 45
4-2-1 سن.. 46
4-2-2 وضعیت اشتغال. 47
4-2-3 طبقه اجتماعی.. 48
4-2-4 بررسی شاخص های تحقیق.. 49
4-2-5 بررسی سنجش شاخص اصلاح بدن. 49
4-2-6 بررسی گویه های سازنده شاخص اصلاح بدن. 50
4-2-7 بررسی سنجش شاخص مصرف گرایی.. 54
4-2-8 بررسی گویه های سازنده شاخص مصرف گرایی.. 55
4-2-9 بررسی سنجش شاخص میزان مصرف رسانه. 57
4-2-10 بررسی گویه های سازنده شاخص میزان مصرف رسانه. 58
4-2-11 بررسی سنجش شاخص هویت شخصی.. 59
4-2-12 بررسی گویه های سازنده شاخص هویت شخصی.. 60
4-2-13 بررسی سنجش شاخص سرمایه فرهنگی.. 62
4-2-14 بررسی گویه های سازنده شاخص سرمایه فرهنگی.. 63
4-3- یافته های استنباطی.. 64
4-3-1 بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها 64
4-3-2 فرضیه اول. 66
4-3-3 فرضیه دوم. 67
4-3-4 فرضیه سوم. 68
4-3-5 فرضیه چهارم. 69
4-3-6 فرضیه پنجم. 70
4-3-7 فرضیه ششم. 71
4-3-8 فرضیه هفت… 72
4-3-9 رگرسیون چندمتغیره 73
فصل پنجم: نتیجه گیری
5-1- مقدمه. 77
5-2- خلاصه ای از مهمترین مباحث نظری.. 77
5-3- نتیجه گیری.. 79
5-4- محدودیت های تحقیق.. 83
5-5- پیشنهادها و راهکارها 84
منابع و مآخذ. 85
فهرست منابع فارسی.. 85
فهرست منابع انگلیسی.. 88
چکیده انگلیسی.. 90
فهرست جداول
عنوان شماره صفحه
جدول 2-1: متغیرها و نظریه پردازان. 37
جدول 3-1: میزان آلفای بدست آمده برای هر یك از شاخصهای تحقیق.. 42
جدول 4-1: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سن.. 46
جدول 4-2: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعیت اشتغال. 47
جدول 4-3: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب طبقه اجتماعی.. 48
جدول 4-4: فراوانی پاسخگویان بر حسب شاخص اصلاح بدن. 49
جدول 4-5: جدول توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گویههای سازنده شاخص اصلاح بدن. 50
جدول 4-6: فراوانی پاسخگویان بر حسب شاخص مصرف گرایی.. 54
جدول 4-7: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گویه های سازنده شاخص مصرف گرایی.. 55
جدول 4-8: فراوانی پاسخگویان برحسب شاخص میزان مصرف رسانه. 57
جدول 4-9: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گویه های سازنده شاخص میزان مصرف رسانه. 58
جدول 4-10: فراوانی پاسخگویان بر حسب شاخص هویت شخصی.. 59
جدول 4-11: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گویه های سازنده شاخص هویت شخصی.. 60
جدول 4-12: فراوانی پاسخگویان بر حسب شاخص سرمایه فرهنگی.. 62
جدول 4-13: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گویه های سازنده شاخص سرمایه فرهنگی.. 63
جدول 4-14: :بررسی نرمال بودن توزیع متغیرهای تحقیق به کمک آزمون کولموگرف اسمیرنف… 64
جدول 4-15: ماتریس همبستگی بین متغیرهای تحقیق.. 65
جدول 4-16: مشخصكنندههای تحلیل رگرسیونی رابطه بین مصرف گرایی و اصلاح بدن. 66
جدول 4-17: ضریب رگرسیونی رابطه بین مصرف گرایی و اصلاح بدن. 66
جدول 4-18: مشخصكنندههای تحلیل رگرسیونی رابطه بین مصرف رسانه و اصلاح بدن. 67
جدول 4-19: ضریب رگرسیونی رابطه بین مصرف رسانه و اصلاح بدن. 67
جدول 4-20: مشخصكنندههای تحلیل رگرسیونی رابطه بین هویت شخصی و اصلاح بدن. 68
جدول 4-21: ضریب رگرسیونی رابطه بین هویت شخصی و اصلاح بدن. 68
جدول 4-22: مشخصكنندههای تحلیل رگرسیونی رابطه بین سرمایه فرهنگی و اصلاح بدن. 69
جدول 4-23: ضریب رگرسیونی رابطه بین سرمایه فرهنگی و اصلاح بدن. 69
جدول 4-24: بررسی رابطه بین طبقه اجتماعی و اصلاح بدن. 70
جدول 4-25: بررسی رابطه بین وضعیت اشتغال و اصلاح بدن. 71
جدول 4-26: نتایج حاصل از تحلیل واریانس در ارتباط با اصلاح بدن در سنین مختلف… 72
جدول 4-27: نتایج حاصل از آزمون توکی در رابطه با اصلاح بدن. 72
جدول 4-28: نتایج حاصل از تحلیل واریانس در ارتباط با نگرش به اصلاح بدن در سنین مختلف… 73
جدول 4-29: مشخصكنندههای كلی تحلیل رگرسیونی متغیرهای مستقل بر اصلاح بدن. 74
جدول 4-30: تأثیر تفکیکی متغیرهای مستقل بر اصلاح بدن. 75
فهرست نمودارها
عنوان شماره صفحه
نمودار 4-1: نمودار سن پاسخگویان. 46
نمودار 4-2: نمودار وضعیت اشتغال پاسخگویان. 47
نمودار 4-3: نمودار طبقه اجتماعی.. 48
نمودار 4-4: نمودار شاخص اصلاح بدن. 49
نمودار 4-5: نمودار شاخص مصرف گرایی.. 54
نمودار 4-6: نمودار شاخص میزان مصرف رسانه. 57
نمودار 4-7: نمودار شاخص هویت شخصی.. 59
نمودار 4-8: نمودار شاخص سرمایه فرهنگی.. 62
نمودار 4-9: تأثیر رگرسیونی رابطه بین مصرف گرایی و اصلاح بدن. 66
نمودار 4-10: تأثیر رگرسیونی رابطه بین مصرف رسانه و اصلاح بدن. 67
نمودار 4-11: تأثیر رگرسیونی رابطه بین هویت شخصی و اصلاح بدن. 68
چکیده
پژوهش حاضر، با هدف بررسی عوامل مؤثر بر اصلاح بدن[1]، رفتارهایی چون کنترل وزن، خدمات زیبایی، استفاده از داروها، کرمها و خدمات پزشکی و آرایشی را به روش کمی مورد بررسی قرار داده است. دادههای پژوهش با استفاده از روش پیمایش، با استفاده از پرسشنامه با حجم نمونه 384 نفر بر اساس جدول لین[2] (1976,) از زنان20 تا 44 ساله مناطق 22 گانه شهر تهران به روش نمونهگیری خوشهای چند مرحلهای انتخاب شدند. برای سنجش روایی و پایایی سؤالات پرسشنامه از ضریب آلفای کرونباخ و اعتبار صوری استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان داد که بین اصلاح بدن، مصرفگرایی، مصرف رسانه، هویت شخصی، طبقه اجتماعی و سن رابطه معناداری وجود دارد. و 47 درصد از تغییرات اصلاح بدن توسط مصرفگرایی قابل تبیین است. همین طور حدود 7 درصد از تغییرات توسط مصرف رسانه و 12 درصد از تغییرات توسط هویت شخصی قابل تبیین میباشد. همچنین با استفاده از تحلیل واریانس، اصلاح بدن در سنین مختلف نیز تفاوت معناداری وجود داشت. و آزمون توکی نشان دهندهی این بود که کمترین میانگین اقدامات جهت اصلاح بدن را افراد بالای 35 سال و بیشترین اقدامات را در سنین 25 تا35 سال انجام میدهند. بین طبقه اجتماعی پاسخگویان و اصلاح بدن نیز رابطهی معناداری وجود داشت که با بالارفتن طبقه اجتماعی اقدامات جهت اصلاح بدن افزایش پیدا میکند.
واژگان کلیدی: اصلاح بدن، مصرفگرایی، مصرف رسانه، هویت شخصی، سرمایه فرهنگی، طبقهاجتماعی، زنان
فصل اول:
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
توجه به بدن، ظاهر و تناسب به عنوان مقولهای تأثیرگذار منجر به مطالعات اجتماعی و فرهنگی بسیاری جهت نظریه پردازی و مطالعات تجربی در دو دهه اخیر شده است. رفتارهای افراطی، نارضایتی نسبت به بدن، علاقمندی در نزدیک بودن به شاخصهای استاندارد، ایدهآلها، هنجارهای غربی میل بر تسلط و کنترل بدن، در زنان و جوانان بیشتر دیده میشود.
در قرن بیستم مخصوصاً در چند دهه اخیر برداشتهای نو به نو شونده از زیبایی سرعت گرفته است. در یک رویکرد کلی، زیبایی امری دنیوی (در برابر مقدس)، نسبی(در برابر مطلق)، جزئی (در برابر کلی) و از همه مهمتر ظاهری (در برابر باطنی) قلمداد شده و به عنوان مجموعهای از مؤلفههایی چون: تناسب اندام، آرایش، پوشش و جذابیت تعریف میشود (سینوت 1990، 40). این رویکرد برجنبههایی از زیبایی تأکید دارد که قابل کسب کردن، پروراندن و خلق کردن بوده و براین اساس تأکید از زیبایی طبیعی برداشته میشود. در حقیقت این تغییر در تلقی از زیبایی همراه با دستاوردهای صنعتی و پزشکی باعث شده است که زیبایی دیگر یک مشخصهی طبیعی و زیستی نباشد. و ویژگی اکتسابی پیدا کند(وبستر و دریسکل 1983، 162).
در سالهای اخیر بدن انسان به عنوان یک موضوع مهم مورد مطالعه جامعه شناسان معاصر قرار گرفته است. اهمیت بدن نه تنها در تحقیقات تجربی بلکه در تئوری پردازیهای جامعه شناسی آشکار شده است (انگلس و هاوسن 2001، 200).
در سطوح ساختاری و ارزشی، فرایندهای چندی را میتوان در اهمیت و جایگاه ارتقاء یافتهی بدن و بدنی شدن فرهنگ به خصوص با مخاطب قرار دادن جوانان برشمرد، که از آن جمله میتوان به رشد فنآوریهای سلامت، تغذیه و ورزش، صنعت زیبایی و مد، افزایش علاقه به جوانی، اولویت یافتن مصرف، فردگرایی فزاینده، توجه به تمایز وسبک زندگی، رسانهای شدن فرهنگ (به ویژه تأکید بر بدن زیبا و جوان) و اهمیت یافتن فرهنگ عامه پسند اشاره کرد. فرایندهای فوق درتعامل با شرایط تاریخی، اقتصادی، ایدئولوژیک ومکانی خاص جلوههای متفاوتی مییابند و به مدد فرایند جهانی شدن و رسانهای شدن فرهنگ از اشتراکات زیادی نیز برخوردار گردیدهاند. بدین سان، فرهنگ بدن را باید منظری دانست که به کمک آن میتوان تحولات فرهنگی و روند آنها را مورد ارزیابی قرار داد. بدن عرصهای برای باز آفرینی فرهنگی و اجتماعی است و روشنگر روابط قدرت و نحوهی تأثیرگذاری آن بر تفاوتها و نابرابریهای اجتماعی است(ذکایی1387، 170).
1-2- بیان مسئله
جامعه شناسان بدن را به عنوان یک پروژه مفهوم بندی کردهاند که به عنوان بخش مرکزی هویت “خود” کار میکند (شیلینگ 2003 به نقل از گیملین 2006، 40). در جامعه شناسی پذیرفته شده است که بدن تصویر مرکزی است که ما از خودمان داریم(فدرستون 1991 و گافمن 1996، 101). شیوههای مدیریت بدن را به عنوان یک پروژه در نظر میگیرد که با احساس توسعهی “خود” در یک خط قرار دارد (شیلینگ 2003، 187).
رشد تکنولوژیهای تغذیه، سلامت و ورزش در کنار اهمیت یافتن عاملیت، استقلال عمل، مصرفگرایی شدید، اهمیت یافتن جوانی و افزایش علاقه به بدنهای جوان و زیبا که خود از فرهنگ عامه پسند رسانههای نو تأثیر زیادی پذیرفته است، بدن و بدنی شدن را به موضوعی محوری در مطالعات اجتماعی و فرهنگی جامعهی معاصر تبدیل کرده است. فرهنگ بدن تصویری از جامعه و تحولات کلان فرهنگی و نیز روند تغییرات آن را ارائه میکند (ذکایی، 1387، 195).
برنامههای تلویزیون، مجلات، تبلیغات و فیلمها ارائه دهندهی ایدئولوژی عمومی زیبایی است. ترکیب و دائمیکردن این ایده که بدن فوقالعاده لاغر، مطلوب و ایدهآل است. داشتن چنین تصوری احساس نارضایتی را در زنان نسبت به بدنشان ایجاد میکند و آنان را گرفتار کم کردن وزن میکند. به علاوه رسانه با سعی در به دست آوردن چیزی که ممکن است ایدهآل و دست نیافتنی باشد، میتواند تأثیر آسیبزایی بر رضایت از بدن داشته باشد. تصویر ارائه شده از خود بیشتر مواقع توسط رسانه به وسیلهی تجربیات اجتماعی ارائه میشود و مردم بسیار به رسانه برای اجتماعی شدن اعتماد میکنند، رسانه ارتباط جمعی به طور فزایندهای نگهداشت مسئولیت برای تغییرات این مسیر از درک بدن است. در جامعه امروزی زنان و دختران به طور مداوم در معرض بمباران پیامهای استاندارد اجتماعی برای شکل و سایز بدن هستند و این دائم در تمام دنیا در حال افزایش است. رسانهها برنامههایی از جذابیت، جوانی و لاغری هنر پیشهها را به نمایش میگذارند. این صفات جسمانی اغلب به طور غیر واقع بینانهای با دستاوردهایی چون شهرت و موفقیت زنان همراه است. این تصاویر احتمالاً بر دیدگاه، اجرا و نقش در شکل دادن ادراک زنان و رضایت از بدنشان تأثیر میگذارد (بوتا 2003، 389-400).
مطالعات بسیاری نشان میدهد که زنان بسیار بیشتر از مردان نارضایتی از بدن را تجربه میکنند. و این به واسطهی فشارهای هنجاری و نگاه شیء گونه به بدن در جامعهی مصرفی و سرمایهداری به زنان است. در واقع فشار بر زنان به طور کیفی و کمی متفاوت از فشار بر مردان است. زنان اغلب موضوع “نگاه خیره” هستند، تا برعکس و بیشتر احتمال دارد که زنان رژیم بگیرند، جراحی زیبایی انجام دهند و اختلالات تغذیهای داشته باشند(گروگن 1996، 19) چرا که باید در نظر داشت زن بودن، کار پر مخاطرهای است(گیدنز 1388،151). امروزه بدن و نگرانیها درمورد آن یکی از مهمترین نگرانیها و دل مشغولیها در زندگی دختران و زنان است همهی زنان احساس میکنند یک مشکلی (عیبی) در یکی از قسمتهای بدنشان وجود دارد(واتکینز 1384، 141).
مشاهدات نشان داده است که مقایسههای اجتماعی نقش مهمی در شکل گیری، نگهداری و کاهش ارزش بدن داشته است(هدر 2004، 500). تحقیقات انجام شده نشان داده است برخی از زنان متأثر از استانداردهای فرهنگی زیبایی و مقایسهی جذابیت و زیبایی خود با دیگران هستند. در واقع برخی تحقیقات به بررسی راههایی که در آن تفاوتهای فردی در ارتباط با تصاویر رسانهای و نارضایتی از بدن هستند، میپردازند. به طور مثال (هندرسون 1997، 74) زنانی که اعتماد به نفس پایینی نسبت به تجربهی جذابیت خود دارند، پس از مشاهدهی “ایدهآل” تصویر زنان در رسانهها رضایت کمتری از بدن خود پیدا میکنند(هدر2004، 500).
در چند دههی اخیر در ایران تناسب اندام به عنوان معیار زیبایی اندام مورد توجه دختران و زنان قرار گرفته است و اقدام برای رعایت رژیم لاغری جهت دستیابی به تناسب اندام به دغدغهی برخی دختران و زنان ایرانی تبدیل شده است در حالیکه در مورد نسلهای پیشین چنین تأکید شدیدی بر لاغری موجود نبوده است و حتی میتوان ادعا کرد که ادبیات عامیانه با کاربرد اصطلاحاتی چون ضرورت وجود یک”پرده گوشت” سلیقهی ایرانی را در مورد معیار زیبایی اندام برای زنان تا حدی در تضاد با لاغری افراطی آنچنان که در کشورهای غربی در حال حاضر تبلیغ میشود، نشان میدهد. باید دانست همچنان که در غرب نیز گروگن(2000) یادآور گردیده، تغییر سلیقهی عمومی مبنی بر ترجیح لاغری بر چاقی در واقع پدیدهی نسبتاً جدیدی است که ظهور آن به آغاز قرن بیستم باز میگردد (احمدنیا 1385، 29). اما این رژیمهای غذایی برای سلامت روانی و جسمانی زنان پیامدهای سوئی دارد. هنگامی که لاغری به عنوان شرایط مطلوب بدنی در رسانهها تبلیغ میشود دختران و پسران جوان در طلب رسیدن به وزن ایدهآل خود را در معرض رژیمهای سخت غذایی قرار میدهند و در واقع خود را در حساسترین شرایط رشد بدنی از شرایط تغذیه سالم و متعادل محروم میسازند(احمدنیا 1385، 29).
تأکید بر زیبایی و اندام متناسب در دنیای مدرن از پدیدههای غیر قابل انکار است که اغلب نیازهای اقتصادی سرمایهداری را پوشش میدهد و تولید را در گرو مصرف میداند.
