1-1- تاریخچه و منشأ فلفل 4

1-2- مشخصات گیاه‌شناسی 5

1-3- ارزش غذایی و دارویی 7

1-4-اهداف و برنامه‌های اصلاحی 8

1-5- اهمیت اقتصادی و سطح زیر کشت 8

1-6- تولید فلفل در جهان 8

1-7- تولید فلفل در ایران 9

1-1- تاریخچه و منشأ فلفل 4

1-2- مشخصات گیاه‌شناسی 5

1-3- ارزش غذایی و دارویی 7

1-4-اهداف و برنامه‌های اصلاحی 8

1-5- اهمیت اقتصادی و سطح زیر کشت 8

1-6- تولید فلفل در جهان 8

1-7- تولید فلفل در ایران 9

2-1- بررسی اهمیت تنوع ژنتیکی 12

2-1-1- نشانگرهای مورفولوژیکی (ظاهری) 14

2-1-2- نشانگرهای سیتوژنتیکی 15

2-1-3- نشانگرهای مولکولی 15

2-2- تجزیه به مؤلفه‌های اصلی 15

2-3- تجزیه خوشه‌ای 16

2-4- انواع روش‌های تجزیه خوشه‌ای 17

2-4-1- روش مراتبی 17

2-4-2- روش تجزیه‌ای 17

2-5- ضریب همبستگی 18

2-6- تجزیه علّیت 18

فصل دوم: بررسی و مرور منابع 20

2-8- بررسی تنوع ژنتیکی فلفل در ایران 27

فصل سوم: مواد و روش‌ها 29

3-1- موقعیت و مشخصات محل اجرای آزمایش 29

3-2- مواد گیاهی فلفل 29

3-3- آماده‌سازی زمین و مواد آزمایشی 31

ج). خزانه و نشاکاری: 31

د). زمان نشاکاری: 31

ه). نحوه کاشت نشا: 31

3-4- عملیات زراعی 31

3-5- صفات مورفولوژیکی 32

3-7- روش اندازه‌گیری 33

3-6- صفات فیزیولوژیکی: 35

3-8- تجزیه و تحلیل‌های آماری 37

تجزیه واریانس و مقایسه میانگین 37

اجزای واریانس و ضرایب تغییرات 37

3-9- تجزیه به مؤلفه‌های اصلی 37

3-10- تجزیه خوشه‌ای 38

3-11- تجزیه علّیت ژنتیکی 38

فصل چهارم: نتایج و بحث 39

4-1-1- خصوصیات عادت رشد و عادت شاخه‌دهی 41

4-1-2- خصوصیات برگ، ساقه و موقعیت جام گل 41

4-2- نتایج تجزیه واریانس و مقایسه میانگین 43

4-3- آماره‌های توصیفی صفات مورد بررسی 49

4-4- وراثت‌پذیری 50

4-5- همبستگی 52

4-6- تجزیه به مؤلفه‌های اصلی 56

4-7- تجزیه خوشه‌ای 57

4-8- رگرسیون گام به گام 60

4-9- تجزیه علّیت ژنتیکی 60

4-5- نتیجه‌گیری کلی 63

4-11- پیشنهادات 65

4-12- منابع 66

 

 

فهرست جداول

جدول 1-1- سطح زیر کشت، میزان تولید و متوسط عملکرد فلفل 9

جدول 3-1- کد و نام ژنوتیپ­های فلفل 30

جدول 3-2- صفات اندازه‌گیری شده و علامات اختصاری آن‌ها 32

جدول 3-3- توصیف نامه صفات بررسی‌شده 36

جدول 4 –1- صفات توصیفی فلفل 42

جدول 4-2- تجزیه واریانس ویژگی‌های مورفولوژیکی 45

جدول 4-3- مقایسه میانگین ویژگی‌های مورفولوژیکی 46

جدول 4-4- مقادیر آماره­های توصیفی صفات 50

جدول 4-5- برآورد اجزای واریانس، ضریب تنوع و توارث­پذیری 52

 

جدول 4-6- ضرایب همبستگی بین صفات 55

جدول 4-7- نتایج مربوط به مؤلفه‌های اصلی 57

جدول 4-10- نتایج تجزیه علیت با استفاده از رگرسیون گام ‌به ‌گام 62

 

فهرست شکل‌ها

شکل 1-1- میزان تولید. 10

نمودار 1-1- سطح زیر کشت. 10

نمودار 1-2- عملکرد فلفل . 11

نمودار 1-3- میزان تولید فلفل. 11

شکل 4-1- نمودار دندوگرام. 60

شکل 4-2- شکل شماتیک تجزیه علیت. 63

 

   

 

 

چکیده

فلفل با نام علمی (L. Capsicum annuum) Pepper، از جمله مهم‌ترین سبزیجات به شمار می‌رود که علاوه بر مصارف غذایی، دارای مصارف دارویی نیز می­باشد. آزمایش حاضر به منظور بررسی تنوع مورفولوژیکی و تعیین خصوصیات 42 ژنوتیپ فلفل با استفاده از صفات مورفولوژیکی در مرکز تحقیقات آذربایجان غربی انجام شد. تجزیه واریانس داده­ها بر اساس طرح لاتیس مستطیل 6*7 در 6 تکرار با استفاده از نرم‌افزارهای SAS، SPSS و MINITAB انجام گرفت. نتایج حاصل از تجزیه واریانس داده­ها برای ویژگی‌های مورفولوژیکی نشان داد که بین ژنوتیپ­های مورد مطالعه، در سطح احتمال 1% اختلاف‏‏‏ معنی­داری وجود داشت. برخی از صفات مانند طول ساقه، ضخامت دیواره میوه، فتوسنتز و ارتفاع گیاه دارای ضریب تغییرات بالا در بین ژنوتیپ‌ها می‌باشند. بیش­ترین میزان وراثت­پذیری مربوط به طول میوه، عرض میوه، ضخامت دیواره میوه، طول دم میوه، وزن تر و خشک میوه و عملکرد بود و کم­ترین مقدار وراثت­پذیری به فتوسنتز خالص، ارتفاع گیاه و پهنای چتر میوه اختصاص داشت. در بررسی همبستگی صفات کمی، بیش‌ترین همبستگی بین وزن تر میوه با وزن خشک میوه (**958/r=)، و وزن تر میوه با ضخامت دیواره میوه **834/r=)، به دست آمد. بر اساس نتایج تجزیه به مؤلفه‌های اصلی، حدود 95 درصد از واریانس کل در بین ژنوتیپ­ها توسط 10 مؤلفه اول توجیه شد. گروه‌بندی صفات مورفولوژیک 42 ژنوتیپ فلفل، با استفاده از تجزیه خوشه‌ای نشان داد نمودار دندوگرام به 3 خوشه و هر خوشه به 3 زیر خوشه تقسیم شده است. ژنوتیپ­های ارومیه، لردگان و اورفای ترکیه در تجزیه خوشه­ای دارای عملکرد بیشتری نسبت به بقیه ژنوتیپ­ها بودند. نتایج تجزیه علیت ویژگی‌های مورفولوژیکی نشان داد که وزن خشک تأثیر مستقیم و مثبت بالایی در عملکرد دارد. به طور کلی نتایج بدست آمده از این پژوهش بیانگر وجود اختلاف و تنوع بین ژنوتیپ­های مورد ارزیابی از لحاظ ویژگی‌های مورد بررسی بود که کار گزینش ژنوتیپهای برتر از این طریق را بهبود می‌بخشد. این امر بر قابل‌دسترس بودن این منابع ژنتیکی برای برنامه‌های اصلاحی آینده، گروه‌‌بندی و تفکیک ژنوتیپ‌های فلفل نیز، کمک می­نماید.

کلمات کلیدی: تنوع ژنتیکی، صفات مورفولوژیکی، عملکرد، فلفل، همبستگی.

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل اول 

مقدمه و کلیات
 

 

مقدمه وکلیات
فلفل یک گیاه با ارزش از خانواده Solanaceae است که تنوع وسیعی از نظر شکل میوه و تندی دارد و بر اساس شرایط آب و هوایی ممکن است یک ساله یا چند ساله باشد یعنی در صورت وجود سرما به صورت گیاه یک ساله رشد می­کند (بکینقام و سیمور[1]، 1984). فلفل در بیشتر کشورهای دنیا کشت می‌شود و میزان مصرف آن برای استفاده‎های ادویه‎ای و به عنوان سبزی از سال 199۴ تا به امروز بیش از 21% افزایش داشته است (بوسلند و وتاوا[2]، 1999).

اهمیت این گیاه بر اساس خاصیت اشتهاآور، هضم غذا، مقدار کاروتن و به ویژه ویتامین ث آن است. مقدار ویتامین ث در میوه‌های نارس 60 تا 70 و در رسیده بین 120 تا 140 میلی­گرم در 100 گرم میوه تازه است، کاروتن و ویتامین ث این گیاه در تنظیم فشارخون موثرند. نیاز بدن انسان به ویتامین ث یک نیاز ضروری می‌باشد و نیاز ویتامین ث انسان بالغ، روزانه 45 تا 80 میلی‌گرم می‌باشد و حدود 60 درصد این ویتامین از طریق مصرف سبزی و میوه تأمین می‌گردد (پیوست، 1388).

تعیین میزان تنوع ژنتیکی موجود در ژنوتیپ، گام اساسی و مهمی در انتخاب صحیح والدین برای ادامه برنامه­های اصلاحی در نسل­های بعدی خواهد بود. در بیشتر مواقع لازم است قبل از انتخاب برای صفت خاصی، آن را به اجزاء دیگری تقسیم نمود و این اجزاء از نظر نحوه توارث پذیری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. از آنجا که همواره عملکرد یکی از مهم‌ترین اهداف اصلاحی است، تشخیص اینکه کدام متغیر، بیش‌ترین عامل مؤثر بر تنوع عملکرد ارقام مختلف است، بدون شک کار برنامه‌های اصلاحی و انتخاب نتایج را آسان تر خواهد ساخت (اسکوئن و براوون[3]، 1991).

تنوع ژنتیکی در بحث اصلاح گیاهان حائز اهمیت است و لازمه بروز هر نوع تغییر در ساختار ژنتیکی گیاهان، وجود تنوع، اطلاع داشتن از سطح و نوع تنوع موجود در ژرم پلاسم است تا بتوان از این تنوع، با توجه به اهداف اصلاحی مورد نظر بهره برد (وجدانی[4]، 1993).

در زمینه بررسی تنوع ژنتیکی، نشانگرهای مورفولوژیکی از این نظر که هزینه انجام پایین دارند و نیاز به تکنیک‎های مولکولی یا بیوشیمیایی خاصی ندارند، مورد توجه هستند و کمک شایانی به تحقیقات اصلاحی می‎کنند (فارسی و ذولعلی[5]، 2003). تحقیقات متعددی برای ارزیابی تنوع ژنتیکی با استفاده از صفات مورفولوژیکی انجام شده است (گلتا [6]و همکاران، 2005).

تنوع ژنتیکی، تنوع قابل توارث درون و بین جمعیت‌های موجودات زنده را بیان می‌کند (براوون[7]، 1983). انتخاب خصوصیات مطلوب در گیاهان و بهبود آن‌ها برای صفات مورد نظر مستلزم وجود تنوع ژنتیکی کافی درون جمعیت‌ها و یا بین آن‌ها است. از طرفی استفاده از تنوع ژنتیکی درون یک جمعیت می‌تواند به عنوان راهکاری مناسب برای مقابله با آسیب‌پذیری ژنتیکی در گیاهان به کار رود، بنابراین، حفظ و یا ایجاد تنوع ژنتیکی برای رفاه حال و آینده‌ی انسان ضروری است (کاننبرگ فالک[8]، 1995). معمولاً تنوع ژنتیکی گیاهان در زمان و مکان تغییر می‌کند (اسکوئن و براوون،1991).

تنوع ژنتیکی در گیاهان زراعی پیش‌نیاز برنامه‌های اصلاح نباتات و از اجزای مهم پایداری نظام­های بیولوژیکی می‌باشد (سینگ و لبانا[9] ، 1990). آگاهی از تنوع ژنتیکی در گونه­های گیاهی برای انتخاب والدین در راستای حصول هیبریدهای مناسب و پیش‌بینی بنیه هیبریدها به ویژه در گیاهانی که هیبرید آن‌ها ارزش تجاری دارد، مهم است (محمدی و پرسانا ، 2003). ارزیابی تنوع ژنتیکی و اطلاع از شباهت­های ژنتیکی بین ژنوتیپ‌ها باعث سازمان‌دهی موثر مجموعه­های ژرم پلاسمی و افزایش بهره وری از آن‌ها در راستای بهبود ژنتیکی گیاهان می‌گردد (جلتا و همکاران ، 2005(.

تا همین اواخر ایجاد محصولات بومی، یک ترکیب ضروری و پویای تنوع زیستی کشاورزی بودند که تنها به عنوان منبع صفاتی که می‌تواند در برنامه های علمی اصلاحی و بهبود بهره وری ارقام جدید مورد استفاده قرار گیرند ارزشمند شمرده می شدند. مقایسه نشانگرهای مولکولی، همانند ریخت‌شناسی گل و میوه در فلفل ساده‌ترین روش برای بررسی و کشف ژنوتیپ‌ها و تشخیص تنوع ژنتیکی است. هرچند آنالیز با نشانگرهای مولکولی همانند دی ان آ به وسیله بزرگ بودن تعداد و عدم تأثیر از شرایط محیطی، قابلیت تولید مجدد و بالا سودمند­تر می­باشد بنابراین هدف از تجزیه مورفولوژیکی برای تعیین شباهت بین ژنوتیپ­ها می‌باشد (بالستر و ویسنت[10]، 1998). به همین منظور نشانگرهای مولکولی در کامل کردن خصوصیات مورفولوژیکی برای تعیین تنوع ژنتیکی قابل‌استفاده می‌باشند. همچنین با دسترس داشتن به مراکز تنوع و تغییرات ژنتیکی، برای بهبود و اصلاح محصولات اغلب قابل ‌استفاده می‌باشند (گیلبرت[11] و همکاران، 1999).

حفظ ژرم­پلاسم گیاهان از اولین وظایف هر دستگاه تحقیقاتی است. ذخایر ارزشمند ژنتیکی می‌تواند به عنوان ابزار مهمی در اصلاح نباتات مورد استفاده اصلاح­گران قرار گیرد. علاوه بر حفظ ژرم­پلاسم داخلی، استفاده و معرفی ژرم­پلاسم خارجی می‌تواند برای کارهای اصلاحی و استفاده از تنوع ژنتیکی موجود، در آینده مورد استفاده قرار گرفته و حائز اهمیت باشد.

تنوع آب و هوایی بالا در ایران، کشورمان را به عنوان یکی از مراکز مهم انتشار و پراکنش بسیاری از گونه­های گیاهی قرار داده است. بنابراین برنامه­ریزی صحیح به منظور شناسایی دقیق ذخایر توارثی ملی و طبقه­بندی آن‌ها بایستی از جمله اولویت­های اساسی باشد که در سیاست­های کشاورزی کشور در نظر گرفته می­شود.

از آن جا که افزایش عملکرد همواره از مهم­ترین اهداف برنامه­های اصلاحی در فلفل است، تجزیه علیت عملکرد و تعیین مقادیر معنی­دار واریانس اجزاء عملکرد مشخص خواهد کرد که کدام روش اصلاحی می‌تواند موفقیت­آمیز باشد. تشخیص این­که کدام متغیر، مهم­ترین عامل مؤثر بر عملکرد ارقام مختلف است، بدون شک کار پروسه­های اصلاحی و گزینش نتایج را آسان­تر خواهد ساخت.

اهداف پژوهش
بررسی تنوع ژنتیکی و روابط ژنتیکی در بین ژنوتیپ‌های فلفل­های بومی ایران
تجزیه علیت عملکرد، تعیین ضرایب همبستگی و تعیین اثرات مستقیم و غیرمستقیم صفات بر عملکرد
بررسی کارایی خصوصیات مورفولوژیکی در متمایز کردن ژنوتیپ‌های فلفل
فرضیه
بین صفات مورفولوژیکی و عملکرد اختلاف وجود ندارد.
تنوع ژنتیکی بین ژنوتیپ‌های مختلف فلفل وجود ندارد.
بین صفات اندازه‌گیری شده هیچ رابطه‌ای وجود ندارد.
خصوصیات مورفولوژیکی قادر به متمایز کردن ژنوتیپ‌ها و بررسی تنوع ژنتیکی نیستند.
1-1- تاریخچه و منشأ فلفل
فلفل گیاهی بومی مکزیک و آمریکای مرکزی است. تاریخ مصرف این گیاه به 7 هزار سال پیش از میلاد مسیح برمی­گردد، زمانی که سرخ‌پوستان آمریکایی ساکن پرو و مکزیک به عنوان ادویه از آن استفاده می­کردند. تا اینکه طی قرون 15 و 16 میلادی، کاشفان آمریکایی این سبزی خوش‌رنگ و نگار را به اروپا و از آنجا به آسیا و آفریقا آوردند و این‌گونه فلفل وارد برنامه غذایی شد (طباطبایی، 1376). در حال حاضر کشت این گیاه در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر در فضای آزاد و در اروپا اغلب در گلخانه و یا زیر پوشش انجام می‌شود. تا قرن نوزدهم پرورش انواع تند آن رواج داشت، ولی در دهه‌های اخیر کشت انواع شیرین آن که فاقد کاپسایسین[12] است رواج یافته است (پیوست، 1381).

1-2- مشخصات گیاه‌شناسی
یک طبقه‌بندی مطلوب گیاه‌شناسی گونه­ها برای مدیریت مناسب ژنوتیپ­ها ضروری می‌باشد. یک شناسایی نادرست گونه­های نگهداری شده در بانک ژن می‌تواند منجر به از دست دادن ازدیاد و حفاظت ناکافی واریته­ها برای تحویل گم شدگی مواد ژنتیکی به مؤسسات دیگر شده و در نتیجه موجب اتلاف وقت و منابع مالی می‌شود (گوتور [13]و همکاران، 2008).

فلفل شیرین با نام انگلیسی (Green papper)، گیاهی است از خانواده بادمجانیان و جنس کپسیکوم و گونه خوراکی آن Capsicum annum می‌باشد (طباطبایی، 1376). جنس‌های فلفل به واسطه صفات مورفولوژیکی یا صفات وابسته شناسایی شده اند. مورفولوژیکی گل شامل رنگ گل، فشردگی کاسه­گل و تعداد گل در هر محور گل، اغلب برای توصیف رده‌بندی گل در فلفل استفاده می‌شود (اینسه [14]و همکاران، 2009؛ موسکون [15]و همکاران، 2007؛ پیکرسجیل[16]، 1971). فلفل گیاهی است یک ساله که برگ­های آن به صورت ساده، منفرد، بیضی شکل و متناوب روی ساقه قرار دارند. برگ فلفل از نظر اندازه، رنگ و شکل متنوع است. بیشتر برگ­ها می­توانند نرم و بدون کرک و در مواردی کرک دار باشند. تعداد روزنه در برگی که در نور خورشید رشد کرده است 120 – 190 روزنه در هر سانتی‌متر مربع و برای برگی که در سایه رشد کرده 35-70 روزنه در هر سانتی­متر مربع می­باشد (اسکاج[17]، 1972). بوته فلفل دارای ساقه محکم ایستاده می­باشد و ارتفاع آن در شرایط معمول مزرعه به 30-50 سانتی­متر می­رسد. ساقه اصلی بعد از پیدایش اولین غنچه گل به دو شاخه و هر شاخه نیز به نوبه خود، بعد از ظهور غنچه گل به دو شاخه تقسیم می‌شود. بر همین اساس بوته آن شاخه‌های فرعی زیادی تولید می­کند که به گیاه شکل چتری می­دهد (مبلی و پیراسته، 1377). ریشه­های فلفل­ها فیبری می­باشد و رشد رویشی، اعم از صاف، زبر و برگ‌های ساده بیشتر به صورت فشرده و بیشتر راست تر از گوجه‌فرنگی‌ها هستند (بوسلند و تاوا، 2012).

ریشه‌های این گیاه بیشتر سطحی هستند و به طور معمول وزن ریشه 10 درصد وزن کل گیاه می­باشد. در گیاهان جوان وزن ریشه نسبت به قسمت هوایی بیشتر است و این نسبت با افزایش سن کاهش می­یابد (بوسلند و تاوا، 2000). ریشه این گیاه به انتقال نشاء بسیار حساس می­باشد و وقتی نشاء از جعبه کاشت منتقل می‌شود و یا با یک لایه سخت در مزرعه روبرو می‌شود ریشه آن آسیب می­بیند (دلی و تیسن[18]، 1969).

گل‌ها در این گیاه هرمافرودیت و مضربی از 5 می­باشند که دارای 5-7 گلبرگ با طول 10-20 میلی­متر و 10-15 میلی­متر قطر گل می­باشند. گل­ها به صورت منفرد در زاویه شاخه­ها رویش می­کنند (بوسلند و گنزالز[19]، 1994). معمولاً بیش از 100 گل در هر گیاه رشد می­کند (بوسلند، 2000). فلفل گیاهی است خود گرده‌افشان (الارد[20]، 1960) که البته مقداری هم قابلیت دگرگرده افشانی دارد (حدود15%) و در دگرگرده افشانی حشرات نقش مهم­تری نسبت به باد دارند (تانکسلی و الیواس[21]، 1984). در اکثر ارقام گل­ها به صورت افقی یا آویزان قرار می­گیرند، بنابراین گرده می‌تواند بر روی سطح کلاله بچسبد. احتمالاً در مزرعه حشرات به انتقال گرده و افزایش میوه بستن کمک می­کنند (شکاری، 1388).

گل فلفل در روز گل دهی، از ابتدای سپیده دم شروع به باز شدن می­کند و بیشتر گل­های جدید در ساعت 8 باز می­شوند. باز شدن بساک­ها عموما با یک تاخیر 1 تا 2 ساعته بعد از باز شدن گل­ها صورت می­گیرد ولی در برخی ارقام گزارش شده است که این وضع تا حدود 4 ساعت بعد از باز شدن گل به تاخیر می­افتد (شکاری، 1388).

میوه فلفل از نظر گیاه‌شناسی سته است و به رنگ­های مختلف دیده می‌شود که دارای تعداد زیادی بذر است (پیوست، 1388). گاهی روی یک بوته تمام انواع میوه با حفره­های مختلف دیده می‌شود. شکل میوه بسیار متغیر است و به صورت کشیده، نوک تیز، گرد و کروی، مخروطی و یا استوانه­ای مشاهده می­گردند. رنگ میوه نارس سبز است و در طی مراحل رسیدن تغییر رنگ داده و در مرحله نهایی رسیدن به رنگ­های زرد، قرمز و یا

2-1- بررسی اهمیت تنوع ژنتیکی 12

2-1-1- نشانگرهای مورفولوژیکی (ظاهری) 14

2-1-2- نشانگرهای سیتوژنتیکی 15

2-1-3- نشانگرهای مولکولی 15

2-2- تجزیه به مؤلفه‌های اصلی 15

2-3- تجزیه خوشه‌ای 16

2-4- انواع روش‌های تجزیه خوشه‌ای 17

2-4-1- روش مراتبی 17

2-4-2- روش تجزیه‌ای 17

2-5- ضریب همبستگی 18

2-6- تجزیه علّیت 18

فصل دوم: بررسی و مرور منابع 20

2-8- بررسی تنوع ژنتیکی فلفل در ایران 27

فصل سوم: مواد و روش‌ها 29

3-1- موقعیت و مشخصات محل اجرای آزمایش 29

3-2- مواد گیاهی فلفل 29

3-3- آماده‌سازی زمین و مواد آزمایشی 31

ج). خزانه و نشاکاری: 31

د). زمان نشاکاری: 31

ه). نحوه کاشت نشا: 31

3-4- عملیات زراعی 31

3-5- صفات مورفولوژیکی 32

3-7- روش اندازه‌گیری 33

3-6- صفات فیزیولوژیکی: 35

3-8- تجزیه و تحلیل‌های آماری 37

تجزیه واریانس و مقایسه میانگین 37

اجزای واریانس و ضرایب تغییرات 37

3-9- تجزیه به مؤلفه‌های اصلی 37

3-10- تجزیه خوشه‌ای 38

3-11- تجزیه علّیت ژنتیکی 38

فصل چهارم: نتایج و بحث 39

4-1-1- خصوصیات عادت رشد و عادت شاخه‌دهی 41

4-1-2- خصوصیات برگ، ساقه و موقعیت جام گل 41

4-2- نتایج تجزیه واریانس و مقایسه میانگین 43

4-3- آماره‌های توصیفی صفات مورد بررسی 49

4-4- وراثت‌پذیری 50

4-5- همبستگی 52

4-6- تجزیه به مؤلفه‌های اصلی 56

4-7- تجزیه خوشه‌ای 57

4-8- رگرسیون گام به گام 60

4-9- تجزیه علّیت ژنتیکی 60

4-5- نتیجه‌گیری کلی 63

4-11- پیشنهادات 65

4-12- منابع 66

 

 

فهرست جداول

جدول 1-1- سطح زیر کشت، میزان تولید و متوسط عملکرد فلفل 9

جدول 3-1- کد و نام ژنوتیپ­های فلفل 30

جدول 3-2- صفات اندازه‌گیری شده و علامات اختصاری آن‌ها 32

جدول 3-3- توصیف نامه صفات بررسی‌شده 36

جدول 4 –1- صفات توصیفی فلفل 42

جدول 4-2- تجزیه واریانس ویژگی‌های مورفولوژیکی 45

جدول 4-3- مقایسه میانگین ویژگی‌های مورفولوژیکی 46

جدول 4-4- مقادیر آماره­های توصیفی صفات 50

جدول 4-5- برآورد اجزای واریانس، ضریب تنوع و توارث­پذیری 52

جدول 4-6- ضرایب همبستگی بین صفات 55

جدول 4-7- نتایج مربوط به مؤلفه‌های اصلی 57

جدول 4-10- نتایج تجزیه علیت با استفاده از رگرسیون گام ‌به ‌گام 62

 

فهرست شکل‌ها

شکل 1-1- میزان تولید. 10

نمودار 1-1- سطح زیر کشت. 10

نمودار 1-2- عملکرد فلفل . 11

نمودار 1-3- میزان تولید فلفل. 11

شکل 4-1- نمودار دندوگرام. 60

شکل 4-2- شکل شماتیک تجزیه علیت. 63

 

   

 

 

چکیده

فلفل با نام علمی (L. Capsicum annuum) Pepper، از جمله مهم‌ترین سبزیجات به شمار می‌رود که علاوه بر مصارف غذایی، دارای مصارف دارویی نیز می­باشد. آزمایش حاضر به منظور بررسی تنوع مورفولوژیکی و تعیین خصوصیات 42 ژنوتیپ فلفل با استفاده از صفات مورفولوژیکی در مرکز تحقیقات آذربایجان غربی انجام شد. تجزیه واریانس داده­ها بر اساس طرح لاتیس مستطیل 6*7 در 6 تکرار با استفاده از نرم‌افزارهای SAS، SPSS و MINITAB انجام گرفت. نتایج حاصل از تجزیه واریانس داده­ها برای ویژگی‌های مورفولوژیکی نشان داد که بین ژنوتیپ­های مورد مطالعه، در سطح احتمال 1% اختلاف‏‏‏ معنی­داری وجود داشت. برخی از صفات مانند طول ساقه، ضخامت دیواره میوه، فتوسنتز و ارتفاع گیاه دارای ضریب تغییرات بالا در بین ژنوتیپ‌ها می‌باشند. بیش­ترین میزان وراثت­پذیری مربوط به طول میوه، عرض میوه، ضخامت دیواره میوه، طول دم میوه، وزن تر و خشک میوه و عملکرد بود و کم­ترین مقدار وراثت­پذیری به فتوسنتز خالص، ارتفاع گیاه و پهنای چتر میوه اختصاص داشت. در بررسی همبستگی صفات کمی، بیش‌ترین همبستگی بین وزن تر میوه با وزن خشک میوه (**958/r=)، و وزن تر میوه با ضخامت دیواره میوه **834/r=)، به دست آمد. بر اساس نتایج تجزیه به مؤلفه‌های اصلی، حدود 95 درصد از واریانس کل در بین ژنوتیپ­ها توسط 10 مؤلفه اول توجیه شد. گروه‌بندی صفات مورفولوژیک 42 ژنوتیپ فلفل، با استفاده از تجزیه خوشه‌ای نشان داد نمودار دندوگرام به 3 خوشه و هر خوشه به 3 زیر خوشه تقسیم شده است. ژنوتیپ­های ارومیه، لردگان و اورفای ترکیه در تجزیه خوشه­ای دارای عملکرد بیشتری نسبت به بقیه ژنوتیپ­ها بودند. نتایج تجزیه علیت ویژگی‌های مورفولوژیکی نشان داد که وزن خشک تأثیر مستقیم و مثبت بالایی در عملکرد دارد. به طور کلی نتایج بدست آمده از این پژوهش بیانگر وجود اختلاف و تنوع بین ژنوتیپ­های مورد ارزیابی از لحاظ ویژگی‌های مورد بررسی بود که کار گزینش ژنوتیپهای برتر از این طریق را بهبود می‌بخشد. این امر بر قابل‌دسترس بودن این منابع ژنتیکی برای برنامه‌های اصلاحی آینده، گروه‌‌بندی و تفکیک ژنوتیپ‌های فلفل نیز، کمک می­نماید.

کلمات کلیدی: تنوع ژنتیکی، صفات مورفولوژیکی، عملکرد، فلفل، همبستگی.

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل اول 

مقدمه و کلیات
 

 

مقدمه وکلیات
فلفل یک گیاه با ارزش از خانواده Solanaceae است که تنوع وسیعی از نظر شکل میوه و تندی دارد و بر اساس شرایط آب و هوایی ممکن است یک ساله یا چند ساله باشد یعنی در صورت وجود سرما به صورت گیاه یک ساله رشد می­کند (بکینقام و سیمور[1]، 1984). فلفل در بیشتر کشورهای دنیا کشت می‌شود و میزان مصرف آن برای استفاده‎های ادویه‎ای و به عنوان سبزی از سال 199۴ تا به امروز بیش از 21% افزایش داشته است (بوسلند و وتاوا[2]، 1999).

اهمیت این گیاه بر اساس خاصیت اشتهاآور، هضم غذا، مقدار کاروتن و به ویژه ویتامین ث آن است. مقدار ویتامین ث در میوه‌های نارس 60 تا 70 و در رسیده بین 120 تا 140 میلی­گرم در 100 گرم میوه تازه است، کاروتن و ویتامین ث این گیاه در تنظیم فشارخون موثرند. نیاز بدن انسان به ویتامین ث یک نیاز ضروری می‌باشد و نیاز ویتامین ث انسان بالغ، روزانه 45 تا 80 میلی‌گرم می‌باشد و حدود 60 درصد این ویتامین از طریق مصرف سبزی و میوه تأمین می‌گردد (پیوست، 1388).

تعیین میزان تنوع ژنتیکی موجود در ژنوتیپ، گام اساسی و مهمی در انتخاب صحیح والدین برای ادامه برنامه­های اصلاحی در نسل­های بعدی خواهد بود. در بیشتر مواقع لازم است قبل از انتخاب برای صفت خاصی، آن را به اجزاء دیگری تقسیم نمود و این اجزاء از نظر نحوه توارث پذیری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. از آنجا که همواره عملکرد یکی از مهم‌ترین اهداف اصلاحی است، تشخیص اینکه کدام متغیر، بیش‌ترین عامل مؤثر بر تنوع عملکرد ارقام مختلف است، بدون شک کار برنامه‌های اصلاحی و انتخاب نتایج را آسان تر خواهد ساخت (اسکوئن و براوون[3]، 1991).

تنوع ژنتیکی در بحث اصلاح گیاهان حائز اهمیت است و لازمه بروز هر نوع تغییر در ساختار ژنتیکی گیاهان، وجود تنوع، اطلاع داشتن از سطح و نوع تنوع موجود در ژرم پلاسم است تا بتوان از این تنوع، با توجه به اهداف اصلاحی مورد نظر بهره برد (وجدانی[4]، 1993).

در زمینه بررسی تنوع ژنتیکی، نشانگرهای مورفولوژیکی از این نظر که هزینه انجام پایین دارند و نیاز به تکنیک‎های مولکولی یا بیوشیمیایی خاصی ندارند، مورد توجه هستند و کمک شایانی به تحقیقات اصلاحی می‎کنند (فارسی و ذولعلی[5]، 2003). تحقیقات متعددی برای ارزیابی تنوع ژنتیکی با استفاده از صفات مورفولوژیکی انجام شده است (گلتا [6]و همکاران، 2005).

تنوع ژنتیکی، تنوع قابل توارث درون و بین جمعیت‌های موجودات زنده را بیان می‌کند (براوون[7]، 1983). انتخاب خصوصیات مطلوب در گیاهان و بهبود آن‌ها برای صفات مورد نظر مستلزم وجود تنوع ژنتیکی کافی درون جمعیت‌ها و یا بین آن‌ها است. از طرفی استفاده از تنوع ژنتیکی درون یک جمعیت می‌تواند به عنوان راهکاری مناسب برای مقابله با آسیب‌پذیری ژنتیکی در گیاهان به کار رود، بنابراین، حفظ و یا ایجاد تنوع ژنتیکی برای رفاه حال و آینده‌ی انسان ضروری است (کاننبرگ فالک[8]، 1995). معمولاً تنوع ژنتیکی گیاهان در زمان و مکان تغییر می‌کند (اسکوئن و براوون،1991).

تنوع ژنتیکی در گیاهان زراعی پیش‌نیاز برنامه‌های اصلاح نباتات و از اجزای مهم پایداری نظام­های بیولوژیکی می‌باشد (سینگ و لبانا[9] ، 1990). آگاهی از تنوع ژنتیکی در گونه­های گیاهی برای انتخاب والدین در راستای حصول هیبریدهای مناسب و پیش‌بینی بنیه هیبریدها به ویژه در گیاهانی که هیبرید آن‌ها ارزش تجاری دارد، مهم است (محمدی و پرسانا ، 2003). ارزیابی تنوع ژنتیکی و اطلاع از شباهت­های ژنتیکی بین ژنوتیپ‌ها باعث سازمان‌دهی موثر مجموعه­های ژرم پلاسمی و افزایش بهره وری از آن‌ها در راستای بهبود ژنتیکی گیاهان می‌گردد (جلتا و همکاران ، 2005(.

تا همین اواخر ایجاد محصولات بومی، یک ترکیب ضروری و پویای تنوع زیستی کشاورزی بودند که تنها به عنوان منبع صفاتی که می‌تواند در برنامه های علمی اصلاحی و بهبود بهره وری ارقام جدید مورد استفاده قرار گیرند ارزشمند شمرده می شدند. مقایسه نشانگرهای مولکولی، همانند ریخت‌شناسی گل و میوه در فلفل ساده‌ترین روش برای بررسی و کشف ژنوتیپ‌ها و تشخیص تنوع ژنتیکی است. هرچند آنالیز با نشانگرهای مولکولی همانند دی ان آ به وسیله بزرگ بودن تعداد و عدم تأثیر از شرایط محیطی، قابلیت تولید مجدد و بالا سودمند­تر می­باشد بنابراین هدف از تجزیه مورفولوژیکی برای تعیین شباهت بین ژنوتیپ­ها می‌باشد (بالستر و ویسنت[10]، 1998). به همین منظور نشانگرهای مولکولی در کامل کردن خصوصیات مورفولوژیکی برای تعیین تنوع ژنتیکی قابل‌استفاده می‌باشند. همچنین با دسترس داشتن به مراکز تنوع و تغییرات ژنتیکی، برای بهبود و اصلاح محصولات اغلب قابل ‌استفاده می‌باشند (گیلبرت[11] و همکاران، 1999).

حفظ ژرم­پلاسم گیاهان از اولین وظایف هر دستگاه تحقیقاتی است. ذخایر ارزشمند ژنتیکی می‌تواند به عنوان ابزار مهمی در اصلاح نباتات مورد استفاده اصلاح­گران قرار گیرد. علاوه بر حفظ ژرم­پلاسم داخلی، استفاده و معرفی ژرم­پلاسم خارجی می‌تواند برای کارهای اصلاحی و استفاده از تنوع ژنتیکی موجود، در آینده مورد استفاده قرار گرفته و حائز اهمیت باشد.

تنوع آب و هوایی بالا در ایران، کشورمان را به عنوان یکی از مراکز مهم انتشار و پراکنش بسیاری از گونه­های گیاهی قرار داده است. بنابراین برنامه­ریزی صحیح به منظور شناسایی دقیق ذخایر توارثی ملی و طبقه­بندی آن‌ها بایستی از جمله اولویت­های اساسی باشد که در سیاست­های کشاورزی کشور در نظر گرفته می­شود.

از آن جا که افزایش عملکرد همواره از مهم­ترین اهداف برنامه­های اصلاحی در فلفل است، تجزیه علیت عملکرد و تعیین مقادیر معنی­دار واریانس اجزاء عملکرد مشخص خواهد کرد که کدام روش اصلاحی می‌تواند موفقیت­آمیز باشد. تشخیص این­که کدام متغیر، مهم­ترین عامل مؤثر بر عملکرد ارقام مختلف است، بدون شک کار پروسه­های اصلاحی و گزینش نتایج را آسان­تر خواهد ساخت.

اهداف پژوهش
بررسی تنوع ژنتیکی و روابط ژنتیکی در بین ژنوتیپ‌های فلفل­های بومی ایران
تجزیه علیت عملکرد، تعیین ضرایب همبستگی و تعیین اثرات مستقیم و غیرمستقیم صفات بر عملکرد
بررسی کارایی خصوصیات مورفولوژیکی در متمایز کردن ژنوتیپ‌های فلفل
فرضیه
بین صفات مورفولوژیکی و عملکرد اختلاف وجود ندارد.
تنوع ژنتیکی بین ژنوتیپ‌های مختلف فلفل وجود ندارد.
بین صفات اندازه‌گیری شده هیچ رابطه‌ای وجود ندارد.
خصوصیات مورفولوژیکی قادر به متمایز کردن ژنوتیپ‌ها و بررسی تنوع ژنتیکی نیستند.
1-1- تاریخچه و منشأ فلفل
فلفل گیاهی بومی مکزیک و آمریکای مرکزی است. تاریخ مصرف این گیاه به 7 هزار سال پیش از میلاد مسیح برمی­گردد، زمانی که سرخ‌پوستان آمریکایی ساکن پرو و مکزیک به عنوان ادویه از آن استفاده می­کردند. تا اینکه طی قرون 15 و 16 میلادی، کاشفان آمریکایی این سبزی خوش‌رنگ و نگار را به اروپا و از آنجا به آسیا و آفریقا آوردند و این‌گونه فلفل وارد برنامه غذایی شد (طباطبایی، 1376). در حال حاضر کشت این گیاه در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر در فضای آزاد و در اروپا اغلب در گلخانه و یا زیر پوشش انجام می‌شود. تا قرن نوزدهم پرورش انواع تند آن رواج داشت، ولی در دهه‌های اخیر کشت انواع شیرین آن که فاقد کاپسایسین[12] است رواج یافته است (پیوست، 1381).

1-2- مشخصات گیاه‌شناسی
یک طبقه‌بندی مطلوب گیاه‌شناسی گونه­ها برای مدیریت مناسب ژنوتیپ­ها ضروری می‌باشد. یک شناسایی نادرست گونه­های نگهداری شده در بانک ژن می‌تواند منجر به از دست دادن ازدیاد و حفاظت ناکافی واریته­ها برای تحویل گم شدگی مواد ژنتیکی به مؤسسات دیگر شده و در نتیجه موجب اتلاف وقت و منابع مالی می‌شود (گوتور [13]و همکاران، 2008).

فلفل شیرین با نام انگلیسی (Green papper)، گیاهی است از خانواده بادمجانیان و جنس کپسیکوم و گونه خوراکی آن Capsicum annum می‌باشد (طباطبایی، 1376). جنس‌های فلفل به واسطه صفات مورفولوژیکی یا صفات وابسته شناسایی شده اند. مورفولوژیکی گل شامل رنگ گل، فشردگی کاسه­گل و تعداد گل در هر محور گل، اغلب برای توصیف رده‌بندی گل در فلفل استفاده می‌شود (اینسه [14]و همکاران، 2009؛ موسکون [15]و همکاران، 2007؛ پیکرسجیل[16]، 1971). فلفل گیاهی است یک ساله که برگ­های آن به صورت ساده، منفرد، بیضی شکل و متناوب روی ساقه قرار دارند. برگ فلفل از نظر اندازه، رنگ و شکل متنوع است. بیشتر برگ­ها می­توانند نرم و بدون کرک و در مواردی کرک دار باشند. تعداد روزنه در برگی که در نور خورشید رشد کرده است 120 – 190 روزنه در هر سانتی‌متر مربع و برای برگی که در سایه رشد کرده 35-70 روزنه در هر سانتی­متر مربع می­باشد (اسکاج[17]، 1972). بوته فلفل دارای ساقه محکم ایستاده می­باشد و ارتفاع آن در شرایط معمول مزرعه به 30-50 سانتی­متر می­رسد. ساقه اصلی بعد از پیدایش اولین غنچه گل به دو شاخه و هر شاخه نیز به نوبه خود، بعد از ظهور غنچه گل به دو شاخه تقسیم می‌شود. بر همین اساس بوته آن شاخه‌های فرعی زیادی تولید می­کند که به گیاه شکل چتری می­دهد (مبلی و پیراسته، 1377). ریشه­های فلفل­ها فیبری می­باشد و رشد رویشی، اعم از صاف، زبر و برگ‌های ساده بیشتر به صورت فشرده و بیشتر راست تر از گوجه‌فرنگی‌ها هستند (بوسلند و تاوا، 2012).

ریشه‌های این گیاه بیشتر سطحی هستند و به طور معمول وزن ریشه 10 درصد وزن کل گیاه می­باشد. در گیاهان جوان وزن ریشه نسبت به قسمت هوایی بیشتر است و این نسبت با افزایش سن کاهش می­یابد (بو

 

<a href="http://fumi.ir/%d8%af%d8%a7%d9%86%d9%84%d9%88%d8%af-%d9%be%d8%a7%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%a7%d8%b1%d8%b4%d8%af%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%d9%8a-%d8%aa%d9%86%d9%88%d8%b9-%da%98%d9%86%d8%aa%d9%8a-2/"><img class="alignnone wp-image-170859″ src="https://arshadfile.ir/wp-content/uploads/2019/08/ddsd_001-268x300-268x300.png” alt="برای دانلود متن کامل پایان نامه ها اینجا کلیک کنید” width="171″ height="191″ /></a>

 

سلند و تاوا، 2000). ریشه این گیاه به انتقال نشاء بسیار حساس می­باشد و وقتی نشاء از جعبه کاشت منتقل می‌شود و یا با یک لایه سخت در مزرعه روبرو می‌شود ریشه آن آسیب می­بیند (دلی و تیسن[18]، 1969).

گل‌ها در این گیاه هرمافرودیت و مضربی از 5 می­باشند که دارای 5-7 گلبرگ با طول 10-20 میلی­متر و 10-15 میلی­متر قطر گل می­باشند. گل­ها به صورت منفرد در زاویه شاخه­ها رویش می­کنند (بوسلند و گنزالز[19]، 1994). معمولاً بیش از 100 گل در هر گیاه رشد می­کند (بوسلند، 2000). فلفل گیاهی است خود گرده‌افشان (الارد[20]، 1960) که البته مقداری هم قابلیت دگرگرده افشانی دارد (حدود15%) و در دگرگرده افشانی حشرات نقش مهم­تری نسبت به باد دارند (تانکسلی و الیواس[21]، 1984). در اکثر ارقام گل­ها به صورت افقی یا آویزان قرار می­گیرند، بنابراین گرده می‌تواند بر روی سطح کلاله بچسبد. احتمالاً در مزرعه حشرات به انتقال گرده و افزایش میوه بستن کمک می­کنند (شکاری، 1388).

گل فلفل در روز گل دهی، از ابتدای سپیده دم شروع به باز شدن می­کند و بیشتر گل­های جدید در ساعت 8 باز می­شوند. باز شدن بساک­ها عموما با یک تاخیر 1 تا 2 ساعته بعد از باز شدن گل­ها صورت می­گیرد ولی در برخی ارقام گزارش شده است که این وضع تا حدود 4 ساعت بعد از باز شدن گل به تاخیر می­افتد (شکاری، 1388).

میوه فلفل از نظر گیاه‌شناسی سته است و به رنگ­های مختلف دیده می‌شود که دارای تعداد زیادی بذر است (پیوست، 1388). گاهی روی یک بوته تمام انواع میوه با حفره­های مختلف دیده می‌شود. شکل میوه بسیار متغیر است و به صورت کشیده، نوک تیز، گرد و کروی، مخروطی و یا استوانه­ای مشاهده می­گردند. رنگ میوه نارس سبز است و در طی مراحل رسیدن تغییر رنگ داده و در مرحله نهایی رسیدن به رنگ­های زرد، قرمز و یا

در
رشته جامعه شناسی نظری – فرهنگی
 
 

 

چکیده

 

رساله حاضر با عنوان صورتبندی میدان تولید ادبی در ایران معاصر حاصل تلاشی است در جهت شناخت وضعیت ادبیات با توجه به سازوکارهای اجتماعی گوناگونی که در سرنوشت آن دخالت دارند. این سازوکارها در پرتو نظریه میدان های اجتماعی پییر بوردیو برجسته شده اند، به گونه ای که فهم شان تنها در گرو فهم نظریه مذبور قرار دارد. بنابراین مبانی این نظریه با واکاوی ریشه های آن در نظریه میدان های فیزیکی نشان داده می شود، زیرا این واکاوی زمینه را برای بررسی مبسوط نظریه عمل پییر بوردیو و دیالکتیک مفاهیم نوبنیاد منش و میدان در آن آماده می سازد. از رهگذر این مقدمات چارچوب تئوریک رساله با تمرکز بر منش زیبایی شناسانه از یکسوی و میدان تولید ادبی از سوی دیگرشکل می گیرد و ساختارگرایی تکوینی نیز به منزله روش شناسی پیشنهادی آن تنظیم می گردد.

این مباحث تئوریک شرایط را برای مطالعه میدان تولید ادبی ایران فراهم می آورند، چنانچه با پی گیری فرآیند تمایز به منزله ذات مدرنیته می توان شاهد طلا یه های شکل گیری میدان تولید ادبی در ایران معاصر بود. جریان نقد ادبی به پیشگامی میرزا فتحعلی آخوندزاده روشنایی بخش این قضیه می باشد.   به هر تقدیر با پیشرفت فرآیند مدرنیته ساختار میدان تولید ادبی نیز تمایز می یابد، به گونه ای که ابتدا قطب تولید گسترده و سپس قطب تولید محدود شکل می گیرند. قطب تولید وابسته در قالب دو ژانر ادبی پرفروش یعنی ژانرهای رمان تاریخی و رمان اجتماعی ظاهر می شود، که به ترتیب معطوف به بخش های فوقانی و تحتانی طبقه متوسط می باشند. از نویسندگان مشهوررمان های تاریخی می توان به محمد باقر میرزا خسروی، شیخ موسی دستجردی، محمد حسن خان بدیع و عبدالحسین صنعتی زاده و از نویسندگان معروف رمان های اجتماعی می توان به مرتضی مشفق کاظمی، عباس خلیلی، یحیی دولت آبادی و ربیع انصاری اشاره نمود.

قطب تولید مستقل در مقابل این قطب تکوین می یابد، قطبی که از قواعد عملکردی خود میدان تولید ادبی تبعیت می کند و به آثار ناب تعلق دارد. صادق هدایت بزرگترین نماینده این قطب بحساب می آید، نماینده ای که پس از محمد علی جمالزاده که در ایستگاه بین راه برای همیشه توقف نمود، راه را تا قلب قطب مستقل پیمود. مسیر زندگی هدایت در میدان تولید ادبی با توجه به منش زیبایی شناسانه متفاوت او قابل فهم است، که انعکاس آن در آثار ادبی این نویسنده نامدار تجلی می یابد. به هر روی زندگی ادبی هدایت به دو دوره تقسیم می شود. دوره نخست که سالهای 1300 تا 1315 را پوشش می دهد، سالهایی که میدان تولید ادبی شاهد بیشترین استقلال است. رمان بوف کور حاصل این دوره است. دوره بعدی از سال 1316 آغاز می شود و تا خودکشی نویسنده در سال 1329 ادامه می یابد.این سالها با از دست رفتن استقلال میدان تولید ادبی همراه است، سالهایی که در آن رمان حاجی آقا نوشته می شود. مسیر زندگی هدایت در میدان تولید ادبی در سطح صیقلی این رمان ها و مسیر زندگی قهرمانانشان بازتاب می یابد و همتایی ساختاری با آنها دارد، چنانچه پایان بخش این مطالعه تفسیر رمان بوف کور در سایه این نوع ازآموزه های نظری است. مطابق این آموزه ها در واپسین جستار رساله مسیر زندگی راوی در فضای داستانی رمان با مسیر زندگی نویسنده در میدان تولید ادبی انطباق داده می شود، تا سرانجام صدای نابودی ناب بوف کور در گلوی ادبی ناب صادق هدایت شنیده شود.

 

 

 

 

پیشگفتار

 

موضوع رساله حاضر صورتبندی میدان تولید ادبی ایران است. این عنوان متضمن نگاه نظری پشتیبان خود می باشد. به بیان دیگر این رساله می کوشد در چارچوب نظریه میدان های اجتماعی پییر بوردیو به نحوه تکوین میدان تولید ادبی درایران بپردازد. بی تردید انجام چنین پژوهشی مستلزم مراحل چندی است که بازنمود آن در فصول پنجگانه این رساله مشهود است.  فصل اول در قالب کلیات به بیان مسئله، چارچوب نظری وروش شناسی این مطالعه اختصاص دارد. فصل دوم بنیان های تئوربک نظریه میدان های اجتماعی را واکاوی می کند. بدین منظور ابتدا جایگاه این نظریه تلفیقی در زمینه سنت های عین گرایی و ذهن گرایی جامعه شناسی تعیین و پس از آن مناسبت معرفت شناسی رابطه گرا و جامعه شناسی بازاندیشانه پییر بوردیو بیان می گردد.در این رهگذر تاریخچه نظریه میدان درفیزیک وروانشناسی تعقیب می شود تا به فهم هرچه بیشتر نظریه میدان های اجتماعی پییر بوردیو یاری رساند. تشریح این نظریه از مبادی آن آغاز می شود و تا توصیف نظریه عمل بواسطه مفاهیم نوبنیاد منش و میدان ادامه می یابد. با این تفاصیل نوبت به فصل سوم می رسد که صرفأ به نظریه پییر بوردیو در زمینه جامعه شناسی ادبیات تعلق دارد و فرایند شکل گیری عمل ادبی را با توجه به دیالکتیک منش زیبایی شناسانه و میدان تولید ادبی توضیح می دهد. روش ساختارگرایی تکوینی وانتقادات مطرح در باره نظریه بوردیو از دیگر مباحث این فصل می باشند. فصل چهارم با عنوان میدان تولید ادبی ایران در واقع تلاشی است برای صورتبندی ساختار میدان تولید ادبی ایران که با بهره گرفتن از نظریه بوردیو صورت می گیرد. در این فصل پس از بیان زمینه های تاریخی تمایز و ظهور همه جانبه آن در سالهای بعد به طلایه های شکل گیری میدان تولید ادبی  در ایران پرداخته می شود. پس از آن ساختار این میدان با توجه به آرایش  نیروهای  ادبی  در  اقطاب  گسترده  و  محدود  زیر میدان شعر و زیرمیدان داستان به گونه

 

یک

جداگانه ترسیم می گردد و سرانجام صادق هدایت، سرآمد نویسندگان آوانگارد ایران، و رمان بوف کور او مورد تحلیل واقع می شود. فصل پنجم نیز دستاوردهای این مطالعه را بیان می نماید. این تصویر شمای کلی رساله حاضر است. فارغ از این مطالب ذکر این نکته الزامی است که تمامی تاریخ ها به سالشمار شمسی می باشد، مگر در مواردی که به عمد سالشمار میلادی و یا قمری قید شده باشد.

 

اینک نوبت به تقدیر از کسانی می رسد که مرا در نگارش این رساله یاری رسانده اند. پیش از همگان باید از استاد راهنمای گرانقدرم جناب آقای دکتر غلامرضا جمشیدیها سپاسگذاری نمایم که با صعه صدر، کندی مرا تحمل کردند و همواره پشتیبانم بودند. پس از ایشان بی گمان باید از اساتید مشاورم جناب آقایان دکتر یوسف اباذری و دکتر جمشید مصباحی پور ایرانیان تشکر نمایم که مرا با تعلیمات خود  همواره مورد لطف قرار داده اند. در اینجا همچنین باید از سرکار خانم بریژیت فولر، استاد دپارتمان جامعه شناسی و انسانشناسی دانشگاه گلاسگو، یاد نمایم که با تکیه بر مشورت های ایشان و تفاسیرشان بر نظریه بوردیو در کتاب پییر بوردیو و نظریه های فرهنگی این مطالعه قوام گرفت. همچنین نباید زحمات دوستم دکترمهندس محمد جواد عفاف رافراموش کنم که باملایمت مفاهیم فیزیکی مربوط به نظریه بوردیو را برایم تشریح نمودند، ضمن آنکه باید از زحمات دوست دیگرم سید جواد غفاریان قدردانی نمایم. سرانجام نوبت به خانواده ام می رسد، همسرم یلدا که با مهرورزی های بی دریغ خود همیشه مرا به یاد آب می اندازد، و پسرم محمد امین که زندگی من است.

 

 

 

 

 

 

دو

فهرست مطالب

عنوان                                                                                     صفحه

 

فصل اول: کلیات 1- 12                                                                            
 

بیان مسأله (1-1)                                                                          2

چارچوب نظری ( 1-2)                                                                 6

روش شناسی (1-3)                                                                      11

 

فصل دوم: بنیان های نظری 13- 83
 

مقدمه (2-1)                                                                                      14

معرفت شناسی رابطه گرا و جامعه شناسی باز اندیشانه (2-2)                20

تاریخچه نظریه میدان (2-3)                                                          29

میدان های فیزیکی (2-3-1)                                                          29

میدان های روانی (2-3-2)                                                            38

نظریه میدان های اجتماعی پییر بوردیو (2-4)                                    41

مبادی (2-4-1)                                                                          41

نظریه عمل (2-4-2)                                                                   48

منش (2-4-3)                                                                           53

میدان (2-4-4)                                                                          61

برآیند بحث (2-4-5)                                                                   83

 

 

 

 

 

 

سه

       

                     فهرست مطالب

عنوان                                                                                     صفحه

 

فصل سوم: نظریه و روش 84- 148
 

علم آثار ادبی (3-1)                                                                        85

درآمد (3-1-1)                                                                              85

منش زیبائی شناسانه (3-1-2)                                                          92

میدان تولید ادبی (3-1-3)                                                               99

ساختارگرائی تکوینی به منزله روش (3-1-4)                                     120

ملاحظات انتقادی (3-1-5)                                                             132

انتفادات مربوط به جامعه شناسی عمومی (3-1-5-1)                            133

انتقادات مربوط به جامعه شناسی هنر و ادبیات (3-1-5-2)                  140               

 

فصل چهارم: میدان تولید ادبی ایران 149- 261  
 

زمینه های تاریخی تمایز (4-1)                                                      150

طلایه های شکل گیری میدان تولید ادبی ایران (4-2)                           152

ظهور همه جانبه تمایز (4-3)                                                        158

ساختار میدان تولید ادبی ایران (4-4)                                              165

زیر میدان شعر (4-4-1)                                                             167

زیر میدان داستان (4-4-2)                                                          178

قطب تولید گسترده (4-4-2-1)                                                     178

قطب تولید محدود (4-4-2-2)                                                      196

 

 

 

 

 

چهار

  

                         فهرست مطالب

عنوان                                                                                     صفحه

 

محمد علی جمال زاده  (4-4-2-2-1)                                                  196

صادق هدایت (4-4-2-2-2)                                                             199

سرمایه های داخلی (4-4-2-2-2-1)                                                  211

سرمایه های خارجی (4-4-2-2-2-2)                                                216

دوره تأ لیف (4-4-2-2-2-3)                                                           223

دوره ترجمه (4-4-2-2-2-4)                                                           224

بوف کور: روایت نابودی ناب (4-4-2-2-3)                                       234

خلاصه (4-4-2-2-3-1)                                                                238

روایت (4-4-2-2-3-2)                                                                 244

نابودی ناب و ادبیات ناب (4-4-2-2-3-3)                                         257

 

فصل پنجم : نتایج، ضمائم و منابع 262- 300
 

نتیجه گیری (5-1)                                                                       263

منابع فارسی (5-2)                                                                      275

منابع انگلیسی ( 5-3)                                                                   284

واژه نامه (5-4)                                                                          289

پیوست ( 5-5)                                                                            296

سال شمار زندگی صادق هدایت (5-5-1)                                          296

 

 

 

پنج

فهرست اشکال

عنوان                                                                                     صفحه

 

تصویر میدان مغناطیسی                                                                      39

تصویر برآیند نیروهای وارد بر یک ذره باردار                                         40

بردارتوزیع سرمایه های فرهنگی و اقتصادی                                            85

محور سرمایه ترکیبی                                                                         86

تصویر ساختار میدان تولید ادبی                                                           120

نمودار توزیع نیروی میدان                                                                 121

نمودار درختی میدان تولید ادبی                                                           122

شکل روابط هومولوژیک                                                                  124

شجره نامه خانواده هدایت                                                                  210

عکس هدایت(شماره1)                                                                      212

عکس هدایت(شماره2)                                                                      213

1-1 بیان مسأله

 

مدرنیته زادگاه رمان است، نوع ادبی نوظهوری که به تعبیر میخاییل باختین کیهان شناسی مرکززدایی شده گالیله را در ساختار چندآوایی[1] خود بازمی تاباند. به لحاظ تاریخی نیز تقارن محاکمه گالیله در سال 1603میلادی وانتشار دون کیشوت اثر نویسنده مشهور اسپانیایی سروانتس، بعنوان نخستین رمان، در سال 1605ازروابط پنهان این دو پدیده پرده برمی دارد. اصولأ رمان، به منزله یک نوع ادبی مدرن، فرزند شرایط جدیدی است که سابقه آن را در دنیای قدیم نمی توان جستجو کرد. زلزله شگرفی که ارکان زندگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و علمی جهان را پس از رنسانس تکان داد، رمان را بر ویرانه های حماسه بنیاد نمود. گویی حماسه دیگر نمی توانست مناسبات جهان جدید را تحمل نماید وجای خود را به رمان داد که بقول جورج لوکاچ مظهر ناسازگاری سوژه و ابژه بود. با این تفاصیل به ناگاه صفحه روزگار از وجود حماسه سرایان بزرگی چون هومر و فردوسی تهی گردید و رمان نویسان قدرتمندی نظیر تولستوی، داستایووسکی، تورگینف، شولوخوف، گورکی، اسکات، آستین، وولف، برونته، جویس، هاکسلی،اورول، بکت، کنراد، دوما، هوگو، شاتوبریان، بالزاک، زولا، فلوبر، مالرو، رولان، رب گریه، ساروت، دوراس، هسه، سیلونه، کوندرا، کازانتزاکیس، اشتاین بک، همینگوی، گرین، مارکز، بورخس، کوییلو، ساراماگو، یوسا و…آنرا تسخیر نمودند. بدین ترتیب با پیشرفت فرایند مدرنیته در گوشه و کنار جهان رمان بعنوان محملی برای روایت تجربه امر مدرن توسعه یافت. واز آنجا که هیچ نقطه ای حتی در اقصی نقاط جهان وجود نداشت که به تعبیر مارشال برمن مدرنیته در آن راه نیافته باشد، رمان نیز عمومیت پیدا کرد.

در پرتو این بینش اینک آشکار می گردد که چرا تاریخ ادبیات جدید وبخصوص پیدایش رمان در ایران با تاریخ مدرنیته همخوانی دارد، به گونه ای که نخستین رمان فارسی با عنوان شمس و طغرا اثر میرزا باقر خسروی در سال 1287 خورشیدی در حالی انتشار یافت که فقط دو سه سال قبل از آن انقلابیون مشروطه خواه پرچم مدرنیته را به نشانه گسست از سنت برافراشته بودند. درحقیقت انقلاب مشروطه نماد پیشروی فرایند تمایز به منزله ذات مدرنیته در ایران بود. دراین انقلاب مردم برای نخستین بار از زیر سایه سنگین شاه بیرون آمدند، تا حدی که توانستند در مقابل او قیام کنند و خانه خود یعنی خانه ملت را از شاه طلب نمایند.با این اعتبار تأسیس مجلس شورای ملی بیش از هر چیز نشانه تعمیق فرایند مدرنیته تا اعماق روح جامعه و هویت یابی متمایز مردم می باشد. این فرایند همچنین با شکل گیری نهادهای مستقلی همراه بود که از جمله آنها میتوان به ادبیات – به مثابه یک نهاد اجتماعی متمایز – اشاره نمود. نهاد ادبیات هنجارهای حاکم بر فعالیت ادبی را دربرداشت وبه استقلال وجودی ادبیات انجامید. این نهاد شرایط پیدایش رمان را فراهم کرد. با بهره گرفتن از تعابیر پییر بوردیو می توان گفت که رمان محصول شکل گیری میدان تولید ادبی ایران است، همچنانکه مفهوم نویسنده یا رمان نویس نیز در این میدان تولد یافت. رمان نویس ایرانی از چنان منش متفاوتی برخوردار بود که دریافت او از واقعیت را به کلی متمایز کرد، تا آنجا که این دریافت جدید دیگر در قالب های قدیمی ادبیات نمی گنجید و برای بیان خود نوع ادبی جدیدی را دست وپا می کرد. این  نوع ادبی جدید رمان بود. جالب این است که سیر رمان نویسی در ایران از تاریخ جهانی این ژانر تبعیت می کند و نخستین رمان نویسان ایرانی – همانند همکاران خود در سراسر جهان – شکل رمان تاریخی را برای بیان تجربیاتشان در ابتدا آزمون نمودند. فرانکو مورتی راز این قضیه را در همراهی نهاد دولت – ملت و نهاد رمان می داند. در ایران نیز نخستین نشانه های تکوین دولت مدرن را در آینه رمان های تاریخی نویسندگانی چون محمد باقر میرزا خسروی، شیخ موسی دستجردی، محمد حسن خان بدیع وعبدالحسین صنعتی زاده می توان مشاهده نمود. پس از رمان تاریخی وبعدها در کنار آن، قالب دیگری که مورد توجه رمان نویسان ایرانی واقع گردید ژانر رمان اجتماعی بود که درواقع به آسیب شناسی مدرنیته تعلق داشت. رمان نویسانی چون مرتضی مشفق کاظمی، عباس خلیلی، یحیی دولت آبادی و ربیع انصاری این ژانر را اختیار نمودند تا در آن به مسایل اجتماعی مختلف از جمله فقر، فحشاء، ارتشاء و دیگر مفاسد فرهنگی بپردازند. در مقابل این نوع رمان نویسانی که با تولید انبوه همراه بود، بتدریج قطب مستقلی شکل گرفت که در تولید آثار ادبی به مصرف کنندگان داخلی میدان عطف نظر داشت. بجز محمد علی جمالزاده که درواقع نقش یک نویسنده درحال گذار از قطب تولید انبوه به قطب تولید محدود را بازی می کرد، باید از صادق هدایت سرآمد ادبیات ناب ایران یاد نمود که با نوشتن بوف کور به این قطب هویت بخشید. پس از هدایت نیز نوبت به نسل دوم آوانگارد از جمله صادق چوبک و جلال آل احمد رسید که با طرح رمان ریالیستی خود درواقع رمان سوریالیستی نسل اول را به آثار کلاسیک میدان تولید ادبی تبدیل نمودند. بدین ترتیب میدان تولید ادبی ایران شکل گرفت، میدانی که آشنایی بیشتر با مشخصات آن و چگونگی شکل گیری اش مستلزم طرح سووالات زیر می با شد:

صورتبندی میدان تولید ادبی ایران چگونه است و از چه زیر میدان هایی تشکیل شده است ؟
وضعیت اقطاب متقابل تولید گسترده وتولید محدود در ساختار تقاطعی هر زیر میدان چگرنه است ؟
منازعه شعر نو و شعر کهنه در زیرمیدان شعر چگونه توجیه می شود ؟
وضعیت منازعات در زیرمیدان داستان با توجه به منازعات درونی هر قطب چگونه است ؟ به بیان دیگرمنازعه ادبیات اشرافی در مقابل ادبیات عامه پسند ومنازعه سبک های ادبی در قطب ادبیات ناب چگونه توضیح پذیر است ؟
میدان تولید ادبی با میدان قدرت چه مناسباتی دارند و چگونه می توان هومولوژی ساختاری آنها را نشان داد ؟
توزیع عاملان ادبی در ساختار میدان تولید ادبی چگرنه است و سرمایه های فرهنگی و اقتصادی آنها در موقعیت شان چه نقشی دارند ؟
صادق هدایت، بعنوان آوانگاردترین نویسنده میدان تولید ادبی ایران، از چه موقعیتی در این میدان برخوردار می باشد و چگونه می توان بین موقعیت او در میدان قدرت و موقعیت او در میدان ادبی هومولوژی برقرار نمود ؟
وضعیت قهرمان رمان بوف کور در جهان این رمان چگونه با وضعیت هدایت در میدان تولید ادبی همتایی دارد ؟
این سؤالات محدوده تاریخی پژوهش حاضر را تعیین می نماید که از انقلاب مشروطه تا سال 1330را دربرمی گیرد. البته سالهای قبل و بعد از این محدوده نیز بنا به مورد باید بررسی گردند، زیرا ریشه بعضی ار پدیده های ادبی مدرن در سالهای قبل از انقلاب مشروطه قرار دارد، و پیامد بعضی از پدیده های دیگر در سالهای بعد از 1330. اما تمرکز این مطالعه روی همان محدوده ای است که میدان تولید ادبی در آن شکل می گیرد و ساختار درونی اش تکمیل می گردد. به هر تقدیر با پاسخگویی به این سووالات می توان به شناخت کاملتری از نقشه میدان تولید ادبی ایران و نحوه تکوین تاریخی ادبیات ناب در برابر ادبیات متعهد دست یافت.

[1]  polyphonic

 

1-2 چارچوب نظری

 

دو رویکرد متفاوت در قرائت آثارادبی وجود دارد :رویکرد درونی و رویکرد بیرونی. رویکرد نخست اثر ادبی را شکل نابی می داند که فهم آن نیازمند مطالعه درونی اثر است، بدون آنکه به عوامل بیرونی توجه گردد. به نظر بوردیو این رویکرد تقلیل گرا از یک طرف در سنت نوکانتی صور نمادین و از طرف دیگر در ساختارگرایی ریشه دارد(Bourdieu, 1993: 166)  هدف سنت نوکانتی کشف صور جهانی عقل ادبی یا شعری است که الزامأ ساختاری فراتاریخی دارند. اما ساختارگرایی آثار ادبی را به منزله ساختارهایی فرض میکند که فاقد سوژه ساختار دهنده هستند. بنابراین اثر را بدون توسل به شرایط اجتماعی و اقتصادی تولید آن یا تولید پدیدآورنده اثر تحلیل می کند. رویکرد بیرونی تحت تأثیر مارکسیسم شکل گرفته است. جورج لوکاچ، لوسین گلدمن و تیودور آدورنو در شمار پیروان این سنت می باشند. ایشان می کوشند آثار ادبی را در رابطه با منافع طبقاتی یا جهان بینی طبقه ای خاص تبیین نمایند. در این دیدگاه فهم اثر به معنی فهم جهان بینی گروهی است که خود را در این رسانه بازنموده است. به نظر بوردیو در این رویکرد علت تولید اثر وکارکرد نهایی آن در گروه اجتماعی قرار دارد و آفرینندگان ادبی در آن نقشی ندارند. البته آشکار است که بیان کارکردهای اثری خاص به هیچ روی به فهم اثر یاری نمی رساند. نزد  بوردیو رویکرد درون گرا از کارکرد اثر غفلت می کند و رویکرد برون گرا با یک جانبه نگری از منطق درونی اثر وفهم ساختار آن باز می ماند. بوردیو درمقابل این دو نوع تقلیل گرایی رویکرد رابطه گرایانه خود را درباره فضای اجتماعی تولیدکنندگان آثار ادبی پیشنهاد می کند.بر اساس این رویکرد نویسنده با منش خود در میدان ادبی اثر تولید می کند.آرائ بوردیو در اینجا به مبانی تئوریک وی درباره منش ومیدان بازمی گردد.

بوردیو به جای قواعد هنجاربخش و اراده آزاد، شرایط سازنده عمل را قرار می دهد. این شرایط منش و تمایلاتی را در عامل بوجود می آورند که امکانات کنش به حساب می آیند (ریتزر، 1378، 716). منش[1]مجموعه ای از خوی و خصلت های نسبتأ ماندگار است، خصلت هایی که به درک وداوری درباره جهان می انجامند و کنشگر به کمک آنها دست به عمل می زند. همچنین منش محصول تجربیات پیشین است، اگرچه تجربیات جدید را مشروط می سازد چنانچه همیشه در حال تغییر است. بنابراین می توان گفت منش نظامی از علایق نسبتأ پایدار است که تغییرپذیر می باشد. به بیان دیگر ساختاری است که هم ساخت یافته وهم ساخت دهنده است(Bourdieu, 1999: 108).منش از یک طرف ساخت یافته است زیرا نیروهای اجتماعی قاعده مند آنرا تولید می کنند واز طرف دیگر ساخت دهنده است چون با تولید عمل به ساختارهای اجتماعی شکل می بخشد. همچنین منش به فعالیت های گوناگون کنشگر در موقعیت های مختلف زندگی نظم می دهد.

اما کنشگردر خلأ عمل نمی کند، بلکه در موقعیت های انضمامی درون میدان قرار دارد. بوردیو تحلیلی روشنگرانه از نیروهای اجتماعی واقعی، نقش ها و استراتژی هایی ارائه می دهد که میدان را شکل می دهند(Shusterman, 1999:18).اما میدان نشانه درغلتیدن بوردیو به جبرگرایی عین گرایانه نیست، بلکه نقش شرایط اجتماعی در شکل گیری عمل را بیان می کند(بوردیو،1378: 381). هر صورتبدی اجتماعی به واسطه مجموعه ای از میدان های گوناگون ساخته می شود که به نحو سلسله مراتبی سازمان یافته اند. بدین ترتیب هر میدان نسبتأ مستقل است، اگرچه با میدان های دیگرهومولوگ ساختاری دارد. ساختار هر میدان نیز با مناسبات میان موقعیت های دررون خود مشخص می شود. با این تعابیر میدان نوعی پس زمینه مبهم نیست، بلکه ” یک جهان اجتماعی واقعی است که مطابق قوانین اش شکل خاصی از سرمایه درآن انباشت می شودومناسبات ویژه مبتنی بر قدرت در آن جریان دارد”(Bourdieu, 1999: 146) .هر میدان از موقعیت های گوناگونی شکل می گیرد که کنشگران اجتماعی در آنها قرار دارند. البته این به معنی پیشینی بودن موقعیت ها نیست، بلکه در برخی از موارد کنشگران می توانند موقعیت های جدیدی را خلق نمایند، همانند همه موقعیت های جدیدی که هنرمندان آوانگارد در میدان هنری آنها را بوجود می آورند. در هر حال موقعیت های مختلف در هر میدان متناظر با انواع سرمایه است و هر موقعیت به میزان متفاوت از سرمایه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برخوردار می باشد (واکوانت، 1379: 335).این سرمایه ها قابلیت تبدیل دارند و نحوه توزیع شان در میدان به گونه نامتقارن است. بنابراین کسب سرمایه موضوع اصلی منازعه در هر میدان است. از اینرو کشمکش خصوصیت دایمی همه میدان ها است، که در هر میدان به نحو خاصی ظهور می یابد. بعنوان مثال منازعه اساسی در میدان تولید فرهنگی بر سر تصاحب حق انحصاری تعریف مواد فرهنگی و تولید کنندگان حقیقی آنها است. به عبارت دیگربرسر اینکه “چه چیزی هنری وادبی است و یا هنرمند ونویسنده کیست؟” (بوردیو، 1379: 151). جدای از این مطالب خصوصیت دیگر هر میدان استقلال نسبی آن است که موجب می گردد میدان به لحاظ مفهومی از میدان های دیگر تمایز بیابد و همانند یک منشور عمل نماید، یعنی اثرات محیطی را منکسر کند و آنها را به زبان خود بازگرداند.

میدان تولید ادبی یکی از میدان های مهم مورد مطالعه بوردیو است، میدانی که در آن نویسنده و اثر ادبی خلق می شوند. تمامی خصوصیات یک میدان از جمله استقلال نسبی و منازعه بین موقعیت های متعارض در میدان تولید ادبی نیز وجود دارد. همچنین این میدان از ویژگی های خاصی برخوردار است، چنانچه قانون بنیادی اش به تعبیر بوردیو اصل بی طرفی[2]  است. بدین ترتیب با الهام از این اصل میتوان گفت که میدان تولید ادبی در واقع جمهوری ادبیات است، به این معنی که قواعد حاکم بر این میدان از قواعد حاکم بر میدان های دیگر متفاوت است . به هر روی اصل بی طرفی میدان تولید ادبی را باژگونه جهان اقتصادی جلوه می دهد.این اصل بین موفقیت مالی و ارزش ادبی یک اثر رابطه معکوس برقرار می کند. بعبارت دیگر در این میدان نوع متفاوتی از بازی جریان دارد که برخلاف بازی های دیگر در آن بازنده بازی را می برد. درحقیقت کنشگرانی که به میدان تولید ادبی وارد می شوند به منافع خود نگاه نمی کنند، بلکه همچون پیامبرانی عمل می نمایند که همه چیز خود را بر سر دعویشان می گذارند چنانچه ” این برداشت از ارزش رنج بردن برای رستگاری است که بوردیو در مفهوم خود از هنرمند بوهمی بکار می برد”(Fowler,1998: 51). نویسنده  واقعی همانند پیامبر راستین آینده میدان را در ازای ناکامی های حال به دست می آورد. در اینجا به منظور روشنتر شدن ساختار درونی میدان تولید ادبی باید به روابط این میدان با میدان قدرت پرداخت. میدان قدرت در دستگاه نظری بوردیو مهمترین میدان در فضای اجتماعی است و میدان تولید ادبی در بخش تحتانی این میدان قرار می گیرد. به بیان دیگر میدان تولید ادبی و بازیگران آن جایگاه فرادستان فرودست[3] را در میدان قدرت اشغال کرده اند، زیرا از موقعیت تحت سلطه در طبقه مسلط برخوردارند. در این میدان نویسندگان و شاعرانی قرار دادند که همه مشخصات طبقه فرادست بجز مکنت مالی را دارا هستند. بنابراین آنها خویشاوندان فقیر خانواده های بورژوا شمرده می شوند (بوردیو،1375: 107).این وضعیت نویسندگان وشاعران را با سه امکان در میدان تولید ادبی مواجه می سازد: نزدیکی با طبقات فرودست یا مردم، نزدیکی با طبقات فرادست یا اشراف و سرانجام وضعیت میانجی یا بین الاقطاب. بوردیو در تحلیل خود از میدان ادبی فرانسه در طی سالهای 1830 تا 1850 سه موقعیت مذکور را به روشنی تشریح و بازسازی کرده است (Bourdieu, 1993:166). این سه موقعیت به قرار زیر می باشند :

ادبیات اجتماعی : گروهی که از موقعیت پایین هم در میدان قدرت وهم در میدان تولید ادبی برخوردار بودند و از کارکرد اجتماعی سیاسی ادبیات دفاع می کردند.
ادبیات بورژوایی : گروهی که از موقعیت بالا در میدان قدرت برخوردار بودند و جهت گیری تولید شان در عرصه ادبی معطوف به بازارهای بورژوایی بود.
ادبیات ناب : گروهی که از موقعیت پایین در میدان قدرت و موقعیت بالا در میدان تولید ادبی برخوردار بودند. این وضعیت آنها را دچار تناقض در موضع گیری هایشان می کرد به نحوی که هیچگاه نتوانستند تکلیف خود را با مردم از سویی واشراف از سوی دیگر تعیین کنند. به عبارت دیگر این موقعیت متناقص موجبات ابهام در جهت گیری سیاسی و زیباشناختی آنها را فراهم آورد، چنانچه در عرصه سیاست نه با اشراف ونه با توده مردم کنار آمدند و در عرصه ادبیات نیز آنها را مخاطب خود قرار ندادند، بلکه به ادبیات ناب تمایل یافتند.
با این احتساب می توان ساختار میدان تولید ادبی را در ذهن به گونه ای تجسم نمود که مرکز آن به قطب مستقل تولید ادبی یا ادبیات ناب تعلق دارد و حاشیه هایش به قطب وابسته یا ادبیات متعهد ی که بنا به مورد به اشراف یا مردم معطوف است. این ساختار با ساختار میدان قدرت هومولوژی دارد و محصول یک نظام رتبه بندی دوگانه است که با دو معیار متعارض یعنی معیار رتبه بندی مستقل [4]و معیار رتبه بندی وابسته[5] مشخص می شود. این دومعیار با میزان خودگردانی میدان تولید ادبی رابطه دارند. معیار نخست ارزش ادبی اثر را تعیین می کند؛ حال آنکه معیار دوم ناظر بر موفقیت بازاری اثر می باشد. در هر حال هرچه میدان خودآیین تر باشد، نشانه تفوق اصل رتبه بندی مستقل بر اصل رتبه بندی وابسته است. در حالت بیشترین استقلال، میدان تولید ادبی قادر خواهد بود قواعد خود را حتی بر نزدیک ترین تولید کنندگان ادبی به قطب وابسته تحمیل نماید. این تحمیل بواسطه نوع تعریف  مستقلانه از نویسنده و ادبیات صورت می گیرد. آشکار است که در این حالت ادبیت اثر بر اساس معیارهای درونی تعیین می گردد. اما میزان استقلال میدان بنا بر شرایط تاریخی از یک دوره به دوره دیگر تغییر می کند. بنابراین منازعه بر سر تعریف ادبیات معیار همیشه در میدان وجود خواهد داشت. نهایت آنکه میدان تولید ادبی نظیر سایر میدان های فضایی از امکانات را برای شاعران و نویسندگان فراهم می آورد. این میدان با تعریف معیارها و هرآن چیزی که برای ورود به بازی ادبی لازم است به تولیدات عاملان خود جهت می دهد (بوردیو، 1380: 80). فضای امکانات در این میدان موجب می شود که هر اثری به یک دوره تاریخی خاص تعلق داشته باشد، ضمن آنکه بررسی نسبتأ مستقل میدان را پیشنهاد می کند. بدین ترتیب دریافت اثر ادبی منوط به روی آوری به تاریخ تولید آن و شرایط حاکم بر میدان تولید ادبی می گردد.

1-3 روش شناسی 

 

 پییر بوردیو در نظریه جامعه شناختی خود می کوشد که عامل را با ساختار جمع نماید تا در نهایت بتواند ازچنگال یک جانبه نگری بگریزد و راهی نوین در مطالعه پدید ه اد بی  بگشاید. این رهیافت نوین لاجرم نیازمند دگردیسی در سطح معرفت شناسی و روش شناسی است، تا متعاقب آن در سطح هستی شناسی پدیده ادبی ظاهر گردد. بدین منظور مفاهیم نوبنیادی چون منش و میدان در سطح معرفت شناسی وضع می شوند که الزامات روش شناختی خود را در مواجهه با پدیده ادبی دارند، چنانچه پیشنهاد ساختارگرایی تکوینی به منزله روش مطالعه نظریه میدانی از سوی بوردیو ناظر بر این قضیه می باشد.

ساختارگرایی تکوینی بوردیو تحت تأثیر اثر کلاسیک امیل دورکیم با عنوان صور بنیادی حیات دینی پرداخته شده است. به بیان بهتر بوردیو می کوشد شیوه تاریخی دورکیم در بررسی واقعیت اجتماعی دین را در عرصه ادبیات تعقیب نماید. بدین ترتیب ساختارگرایی او جنبه  تاریخی به خود می گیرد که  نشانه پیروی بورد یو ازایدئولوژی  تلفیق گرایی ودوری از یک جانبه نگری جا افتاده  در سطح  روش شناسی است . به نظر او در این مرحله می بایست از قید تناقض ذاتی ساختارگرایی و تاریخ گرایی به نفع ساختارگرایی ژنتیک به منزله یک روش نو بنیاد درگذشت. البته ساختارگرایی تکوینی مورد نظر بوردیو اگر چه ریشه در ساختارگرایی تکوینی لوسین گلدمن دارد، اما او گلدمن را نظیر دیگران متهم به ساده نگری و می کند.زیرا گلدمن ازتحلیل روانشناختی یا مبتنی برنویسنده خلاق درمی گذرد تا به نقش ساختار ذهنی گروه های اجتماعی مهم یعنی طبقات اجتماعی در آفرینش آثار ادبی دست یابد. حال آنکه بوردیو این آموزه را نمونه دیگری از یک جانبه نگری مرسوم در مطالعه پدیده ادبی می داند و آن را به نفع رویکرد رابطه گرایانه خود در تلفیق عاملیت و ساختار کنار می گذارد. بازتاب این رویکرد را در ساختارگرایی تکوینی بعنوان روش پیشنهادی بوردیو در مواجهه با پدیده ادبی می توان مشاهده نمود.

بدین ترتیب این رویکرد رابطه گرا اثر ادبی را یکبار در رابطه با ساختار اجتماعی یا میدان تولید ادبی و بار دیگر در رابطه ساختار فردی یا منش نویسنده قرار می دهد. با این اعتبار ساختارهای عینی با ساختارهای ذهنی رابطه تحلیلی پیدا می کنند (Bourdieu, 1993: 162)  .بعبارت دیگر این ساختارها به نحو همگون مطابقت داده می شوند تا هومولوژی آنها پدیدار گردد. بوردیو کاربرد این روش را در بررسی خود از رمان تربیت احساسات اثر نویسنده فرانسوی گوستاوفلوبر نشان داده است (بوردیو، 1375 :108). مطابق این روش ابتدا ساختار میدان قدرت و موقعیت نویسنده در آن ترسیم می گردد و در مرحله بعدی ساختار میدان تولید ادبی و موقعیت نویسنده در آن بازسازی می شود. الگوی راهنما در این بازسازی همانا کشف موقعیت های ساختاری هومولوژیک می باشد. بدین ترتیب مسیر زندگی[6] نویسنده در هر دو میدان نمایان می گردد.

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب
فهرست مطالب………………………………… 8

فهرست جداول……………………………….. 12

فهرست نمودارها…………………………….. 13

فهرست شکل ها………………………………. 14

چکیده…………………………………….. 15

مقدمه…………………………………….. 16

-1 فصل اوّل کلیات تحقیق……………………….. 17

1-1- تشریح ابعاد مسئله……………………… 19

1-1-1- سازمان پژوهشی………………………. 19

1-1-2- عدالت……………………………… 19

1-1-3- نوآوری…………………………….. 26

1-1-4- عدالت سازمانی و رفتار نوآورانه کارکنان… 35

1-1-5- مدل مفهومی و متغیرهای پژوهش………….. 38

1-1-6- فرضیات پژوهش……………………….. 40

2- فصل دوم مروری بر پیشینه تحقیق……………… 42

2-1- پیشینه پژوهش در حوزه رابطه عدالت سازمانی و نوآوری    43

2-2- جنبه های نوآوری پژوهش………………….. 49

3- فصل سوم روش اجرای پژوهش…………………… 51

3-1- روش و طرح تحقیق……………………….. 52

3-1-1- تحقیقات کاربردی…………………….. 52

3-1-2- تحقیق توصیفی……………………….. 53

3-1-3- جامعه آماری تحقیق…………………… 55

3-1-4- نمونه آماری………………………… 56

3-1-5- روش های جمع‌آوری اطلاعات……………….. 56

3-1-6- معرفی ابزارهای پژوهش………………… 58

3-1-7- تعیین اعتبار (روایی) پرسشنامه………… 60

3-2- روش‌های تجزیه و تحلیل داده‏ها…………….. 61

3-2-1- الگوی معادلات ساختاری………………… 62

3-2-2- مزایای روش مدل یابی معادلات ساختاری……. 64

3-2-3- حوزه کاربرد روش مدل یابی معادلات ساختاری.. 65

3-2-4- روش حداقل مربعات جزئی(PLS)……………. 66

3-2-5- مراحل اساسی تحلیل مدل یابی معادلات ساختاری 66

3-2-6- الگوریتم تحلیل داده ها در روش PLS……… 68

3-2-7- حجم نمونه لازم در روش PLS……………… 69

3-2-8- ویژگی های فنی ابزار اندازه گیری(مدل اندازه گیری) در PLS…………………………………………. 70

3-2-9- روایی همگرا………………………… 71

3-2-10- روایی واگرا……………………….. 72

3-3- معیارهای ارزیابی برازش مدل اندازه گیری، ساختاری و کلی 72

3-3-1- معیارهای ارزیابی برازش بخش مدل های اندازه گیری    72

3-3-2- معیارهای ارزیابی برازش مدل ساختاری……. 73

3-3-3- معیارهای ارزیابی برازش بخش کلی……….. 74

3-3-4- نکاتی اساسی در مورد مدل یابی معادلات ساختاری 75

3-3-5- متغیرهای موحود در مدل معادلات ساختاری….. 75

3-3-6- گام های اجرای این پژوهش……………… 76

4- فصل چهارم تجزیه و تحلیل داده ها……………. 80

4-1- چگونگی جمع آوری داده ها………………… 81

4-2- بررسی ویژگی های جمعیت شناختی نمونه آماری…. 82

4-2-1- جنسیت……………………………… 82

4-2-2- تحصیلات…………………………….. 82

4-2-3- سابقه کار………………………….. 83

4-2-4- گروه شغلی………………………….. 84

4-2-5- سن………………………………… 85

4-2-6- نوع قرارداد………………………… 86

4-3- تحلیل آماری مدل پژوهش به روش حداقل مربعات جزئی(PLS)   88

4-3-1- برازش مدل پژوهش…………………….. 89

5- فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهادات……………. 105

5-1- بررسی یافته های پژوهش…………………. 106

5-2- مقایسه نتایج پژوهش حاضر با پژوهش های پیشین. 107

5-3- محدودیت های تحقیق…………………….. 111

5-4- نتیجه گیری…………………………… 111

5-5- پیشنهاد برای تحقیقات آتی………………. 112

6- فهرست منابع……………………………… 114

7- پیوست ها………………………………… 119

7-1- پیوست 1 – پرسشنامه عدالت سازمانی……….. 120

7-2- پیوست 2 – پرسشنامه رفتار نوآورانه فردی….. 122

 

7-3- پیوست 3- پرسشنامه انگیزش شغلی درونی…….. 124

7-4- پیوست 4- پرسشنامه جو نوآوری(KEYS)………… 126

7-5- پیوست 5- جدول تسهیل کننده های نوآوری……. 133

7-6- پیوست 6- پرسشنامه اصلی مورد استفاده در  این پژوهش    134

چكیده انگلیسی……………………………… 142

 

 

فهرست جداول
جدول ‏1‑1- تسهیل کننده های نوآوری(Anderson, De Dreu, & Nijstad, 2004) 29

جدول ‏2‑1- خلاصه ای از پژوهش های مطالعه شده در مرور سوابق موضوع……………………………………………. 47

جدول ‏4‑1: توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب جنسیت.. 83

جدول ‏4‑2: توزیع فراوانی پاسخ دهندگان برحسب تحصیلات.. 83

جدول ‏4‑3: توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب سابقه کار 84

جدول ‏4‑4- بارهای عاملی مربوط به گویه های پژوهش….. 91

جدول ‏4‑5- پایایی ترکیبی(Composite Reliability) متغیرهای پنهان مدل 92

جدول ‏4‑6- روایی همگرای(AVE) متغیرهای پنهان………. 93

جدول ‏4‑7- مقادیر روایی واگرا(ماتریس فورنل و لارکر) متغیرهای پنهان مدل…………………………………………. 95

جدول ‏4‑8- ضرایب معناداری t (T-Values) برای متغیرهای پنهان مدل   97

جدول ‏4‑9 – مقادیر R2 محاسبه شده برای متغیرهای پنهان. 98

جدول ‏4‑10- ضرایب Q2 برای متغیرهای پنهان مدل…….. 101

جدول ‏4‑11- ضرایب Communality محاسبه شده برای متغیرهای پنهان مدل 102

جدول ‏4‑12- ضرایب معناداری مربوط به مسیر فرضیات اصلی پژوهش   104

 

 

فهرست نمودارها
نمودار ‏4‑1- توزیع فراوانی پاسخ دهندگان برحسب متغیر تحصیلات   84

نمودار ‏4‑2- توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب سابقه کار 85

نمودار ‏4‑3- توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب گروه شغلی 86

نمودار ‏4‑4- نمودار فراوانی و درصد پاسخگویان به تفکیک نوع قرارداد……………………………………………. 87

 

 

فهرست شکل ها
 

شکل ‏1‑1- تئوری رفتار برنامه ریزی شده آیزن (Aizen, 1991)… 38

شکل ‏1‑2- مدل مفهومی پژوهش حاضر………………… 41

شکل ‏3‑1-انتخاب رویکرد مناسب SEM برای تحلیل داده ها(Hsu, 2006)   63

شکل ‏3‑2- مراحل اساسی اجرای تحلیل مدل یابی معادلات ساختاری (هومن, 1390)……………………………………….. 68

شکل ‏3‑3-خلاصه توالی تحلیل های موجود در روش PLS……. 70

شکل ‏3‑4- متغیرهای موجود در مدل انداز گیری و مدل ساختاری پژوهش……………………………………………. 78

شکل ‏3‑5- گام های اجرای پژوهش حاضر……………… 79

شکل ‏4‑1- فراوانی و درصد پاسخگویان به تفکیک سن…… 88

شکل ‏4‑2- مدل کلی پژوهش در نرم افزار Smart PLS………. 90

شکل ‏4‑3- بارهای عاملی سوالات مربوط به مدل های اندازه گیری در نرم افزار Smart PLS………………………………….. 92

شکل ‏4‑4-  خروجی نرم افزار Smart PLS برای محاسبه ضرایب معناداری t 99

شکل ‏4‑5- خروجی نرم افزار Smart PLS برای محاسبه ضرایب R2 101

شکل ‏4‑6- خروجی نرم افزار Smart PLS برای محاسبه ضرایب معناداری مدل پژوهش………………………………………. 106

شکل ‏5‑1- مدل اصلاح شده پژوهش در نرم افزار Smart PLS…. 108

 

چکیده
جهان در حال وارد شدن به دوره ای است که مسائل انصاف و عدالت در اشکال مختلف و متفاوت به صدر موضوعات و مطالعات مطرح در حوزه تعالی سازمانی صعود خواهند کرد. سازمان های هزاره جدید، سازمان هایی فراصنعتی و دانش بنیان هستند که موفقیت و بقای آنها مبتنی بر خلاقیت و نوآوری است. براین اساس تحقیق حاضر با هدف بررسی نحوه تأثیرگذاری عدالت سازمانی بر رفتارهای نوآورانه فردی کارکنان صورت گرفت. پس از انجام مطالعات نظری، مدل ساختاری پژوهش برپایه مدل رفتار برنامه ریزی شده آیزن، با ارائه چگونگی برهمکنش 4 متغیر عدالت سازمانی، رفتار نوآورانه فردی، جو نوآوری و انگیزش درونی، تدوین و با بهره گرفتن از پرسشنامه های مرجع در

سایت مرجع دانلود پایان نامه های فارسی
 
تربیت بدنی
جغرافیا
حقوق
رشته مدیریت
روانشناسی و علوم تربیتی
زیست شناسی
شیمی
صنایع غذایی
علوم اجتماعی – جامعه شناسی
علوم ارتباطات
عمران
مدیریت آموزشی و برنامه ریزی درسی
معماری و شهرسازی
مهندسی برق
مهندسی شیمی
مهندسی صنایع
مهندسی کامپیوتر
 

پایان نامه ارشد : مسئولیت دولت نسبت به اعمال کارکنان نیروهای مسلح
 
 دانلود متن کامل پایان نامه مسئولیت دولت نسبت به اعمال کارکنان نیروهای مسلح

پانزده صفحه اول پایان نامه به عنوان نمونه :

تعداد صفحه : 83
قیمت : 14700 تومان

 

 

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد
و در ضمن فایل   خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.
پشتیبانی سایت :        ****       serderehi@gmail.com
در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.
***  *** ***

 
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………… 2
 
بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………….. 5
 
ضرورت و اهمیت پژوهش………………………………………………………………………………………… 7
 
هدف پژوهش 10……………………………………………………………………… …………………………..
 
فرضیه های پژوهش 10……………………………………………………………… …………………………..
 
سوال پژوهش 10……………………………………………………………………… …………………………..
 
تعاریف مفهومی…………………………………………………………………………………………………….. 11
 
تعاریف عملیاتی……………………………………………………………………………………………………. 12
 
 
فصل دوم : مبانی نظری و پیشینه پژوهش
 
مبانی نظری 14……………………………………………………………………….. …………………………..
 
مبانی نظری روشهای مقابلهبا استرس………………………………………………………………………. 14
 
مدلهای مقابله با استرس…………………………………………………………………………………………… 22
 
مدل موسو بیلی نگز……………………………………………………………………………………………. 22
 
مدل لازاروس و فولکمن……………………………………………………………………………………… 24
 
مدل اسکروئرز و همکاران…………………………………………………………………………………… 27
 
مدل اندلر و پارکر……………………………………………………………………………………………… 30
 
مدل اسکینر و همکاران 31……………………………………………………… …………………………..
 
فاکتورهای واسطهای و روش مقابله…………………………………………………………………………….. 36
 
شکل گیری مفهوم کیفیت زندگی 39……………………………………………….. …………………………..
 
ابعاد کیفیت زندگی…………………………………………………………………………………………………. 51
 
تاریخچه تحول نگاه به مفهومکیفیت زندگی 54…………………………………… …………………………..
 
زمینه های علمی تحول نگاه به مفهوم کیفیت زندگی 55………………………… …………………………..
 
پیدایش دیدگاه های چند عاملی…………………………………………………………………………………… 60
 
دیدگاه مورد پذیرش سازمانبهداشت جهانی…………………………………………………………………….. 62
 
پیشینه پژوهشهای علمی 63…………………………………………………………. …………………………..
 
پژوهشهای انجام شده در ایران…………………………………………………………………………………… 66
 
فصل سوم : روش پژوهش
 
جامعه آماری 74………………………………………………………………………. …………………………..
 
نمونه و روش نمونه گیری 74………………………………………………………. …………………………..
 
ابزار پژوهش……………………………………………………………………………………………………….. 75
 
روش جمع آوری اطلاعات 77……………………………………………………… …………………………..
 
روش تجزیه و تحلیل داده ها…………………………………………………………………………………….. 77
 
 
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها
 
الف)توصیف داده ها 81……………………………………………………………… …………………………..
 
ب) تحلیل داده ها………………………………………………………………………………………………….. 87
 
 
فصل پنجم : بحث و بررسی داده ها
 
بحث و بررسی یافته های تحقیق 95……………………………………………….. …………………………..
 
محدودیت ها………………………………………………………………………………………………………. 104
 
پیشنهادات 105………………………………………………………………………… …………………………..
 
پیشنهادات پژوهشی 105…………………………………………………………. …………………………..
 
پیشنهادات کاربردی 105…………………………………………………………. …………………………..
 
فهرست منابع و ماخذ……………………………………………………………………………………………. 106
 
 

فهرست جداول
 
عنوان
 
صفحه
جدول 1-4 ضریب آلفای کرونباخ برای پرسشنامه مقابلهبا موقعیت های استرس زا……………………….
٧٩
جدول :2-4 فراوانی و درصد دانش آموزان به تفکیک
وضعیت بینایی……………………………………….
٨١
جدول :3-4 فراوانی و درصد دانش آموزان به تفکیک
وضعیت سکونت…………………………..
………… ٨١
جدول :4-4 شاخص های توصیفی نمرات پرسشنامه مقابله با موقعیت های استرس زا در دانش
آمـوزان دختـر
نابینا به تفکیک وضعیت بینایی…………………………..
……………………………………………………
٨٢
جدول :5-4 شاخصهای توصیفی میانگین مجموع نمرات پرسشنامه مقابلـه بـاموقع یـت هـای
اسـترسزا در
دانش آموزاندختر نابینا به تفکیک وضعیت بینایی …………………………..
…………………………..
… ٨٤
جدول :6-4 شاخص های توصیفی نمرات پرسشنامه کیفیت زندگی در دانش آموزان دختـرنابی نـا بـهتفک یـک
 

وضعیت بینایی……………………………………………………….
…………………………………………
٨٦
جدول :7-4 نتایج ضریب همبستگی برای رابطه سبک
مقابلهای مساله مدار با کیفیت زندگی ……………
٨٧
جدول :8-4 نتایج ضریب همبستگی برای رابطه سبک
مقابلهای هیجان مدار با کیفیت زندگی…………..
٨٨
جدول :9-4 نتایج ضریب همبستگی برای رابطه سبک
مقابلهای اجتنابی با کیفیت زندگی ……………….
٨٩
جدول :10-4 نتایج معنی داری مدل رگرسیون برای پیش بینی کیفیت زندگی…………………………..
. ٩٠
جدول : 11-4 ضرایب رگرسیون برایپیش بینی کیفیت زندگی……………………………………………
٩١
جدول:12-4 نتایج آزمون t ب   رای مقایسه سبک هـای مقابلـه بـا اسـترسدر دانـش آمـوزاننابی نـای
مطلـقو
کم بینا ……………………………………………………….
…………………………………………………
٩٢
جدول :13-4 نتایج آزمونt برای مقایسهکیفیت زندگی در دانش آموزاننابینای مطلق و کمبینا……….
٩٣
 
 

عنوان
فهرست نمودارها
صفحه
 
 
 
نمودار:1-4 میانگین نمرات سبک های
مقابلهبا استرس در دانش آموزاننابینای مطلق و کمبینا
……….. ٨٣
 
نمودار:2-4 میانگین نمرات سبک های
مقابلهبا استرس در کلدانش آموزاننابینا………………………..
٨٥
 
 
 
چکیده
 

مقدمهپژوهش:
حاضر با هدف بررسی ارتباط راههای مقابله ای با کیفیـت زنـدگی دانـش آمـوزان
نابینای دختر انجام شد.
 
روش: نمونه آماری 46 دانش آموز دختر نابینای 16
سال مـشغول بـه تحـصیل در سـال تحـصیلی
1390-1391مدرسه نابینایان نرجس شهر تهران بودند.
برای سنجش راههای مقابله ای از تست مقابله
 
 
 
 
با بحران اندلر و پارکر و برای سنجش میزان کیفیت زندگی از مقیاس کوتـاه کیفیـت زنـدگی سـازمان
 
بهداشت جهانی استفاده شد.   به منظور محاسبه اعتبار پرسشنامهمقابلـه بـا موقعیـت هـای اسـترس زا،
 

ضریب آلفای کرونباخ برای بررسیهماهنگی درونی سئوالات
هر یک از خرده مقیاس های پرسشنامه
مقابله با موقعیت های استرسزابطور جداگانه محاسبه شد
که نتایج بیانگر روایـی و پایـایی مطلـوب
 
مقیاس ها بود.   به منظور محاسبه اعتبار پرسشنامه کیفیت زندگی ، ضریب آلفای کرونباخ بـرای بررسـی
 
هماهنگی درونی سئوالات برای تمام سوالات پرسشنامه کیفیت زندگی محاسبه شـد و ضـریب آلفـای
 
کرونباخ برابر با 0/889    بدست آمد که نشانگر اعتبار خوب سـوالات پرسـشنامه کیفیـتزنـدگی بـود.
 

برای پیش بینی سهم
سبک های مقابله ای با استرس در  کیفیت زندگی در دانش آموزان دختر نابینـا از
روش تحلیل رگرسیون چند متغیری استفاده شد.
 
یافته ها:    تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد
نتیجه پژوهش نشان داد بین استفاده از سبک های مساله
مدار و اجتنابی با
کیفیت زندگی همبستگی مثبت وجود دارد و بین سبک مقابله ای اجتنابی بـا کیفیـت
 
 
 
 
زندگی همبستگی دیده نشدو  نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل رگرسیون چند متغیری نشانگر آن است
 
که مجموع  سبک های مقابله ای با استرس 30   درصد از واریانس کیفیت زندگی دانش آموزان نابینارا
 
پیش بینی می کند.
 
کلید واژه ها: راههای مقابله ای، کیفیت زندگی، دانش آموزان نابینا
 
 
 
فصل یکم
 
 
معرفی پژوهش
 
 
مقدمه
 
امروزه علیرغم ایجاد تغییرات عمیق فرهنگی و تغییـر در شـیوه هـای زنـدگی، بـسیاری از افـراد در
 
رویارویی با مسائل زندگی فاقد تواناییهای لازم و اسا سی هستند و همین امـر آنـان را در مواجهـه بـا
 
مسائل و مشکلات روزمره آسیب پذیر کرده اسـتبنـابراین،.  پـژوهش در مـورد برخـی از سـازههـای
 

2
آن بر فائق آمدن بر موقعیتهای فشارزا، همواره مـدنظر
 
روانشناختی مانند روش های مقابلهایو تأثیر
 
واقع شده است.   در این ارتباط، این پرسشها که افراد متفاوت در مواجهـه بـا موقعیـت هـای فـشارزا،
 
رویداد را چگونه ارزیابی یا پردازش می
کنند، و بر اثر این ارزیابی، چه هیجان ها یا افکـاری برانگیختـه
 
 
میشوند و کدامیک از روشهای مقابلهای مورد توجه قرار میگیرند، همواره مورد توجـه پژوهـشگران
 
بوده است(کلینکه،ترجمه گودرزی،.(1382
 
استرس واقعیتی غیر قابل انکار و عاملی در جهـت تحـول زنـدگی آدمـی اسـت؛ چنانچـه تغییـرو
 
تحولات ناشی از استرس ملایم و محدود باشد، مفید و سازنده و در سازگاری آدمـی نقـش بـارزیرا
 
ایفا میکند.  اما زمانیکه دگرگونی ها فراتر از حد روند و مدت زمان طولانی ادامـه یابنـد ممکـن اسـت
 
تحمل آنها دشوار و ظرفیت سازش آدمـی لبریـز گـردد.     بـه همـین دلیـل طـی دو سـه دهـه گذشـته،
 
پژوهشگران علاقه وافری به پژوهش در زمینه شیوه های مقابله افراد با عوامل استرس زا نـشان داده انـد.
 
introduction ١ coping strategies ٢
 
 
این پژوهشگران به روش هایی که انسانها برای مواجهه با شرایط استرس زا انتخـاب مـی کننـد، در هـر
 
دیدگاه نام ویژه ای دادهاند( سلطه، دفاع، واقع نگری در حل مسئله و…)کـه در مفهـوم مقابلـه بهـم مـی-
 
پیوندند(دادستان،حاجیزادگان،علیپور و عسکری،.(1386
 
مطالعات نشان داده اند که ارتقای مهارت های مقابلـهای و مهـارتهـای انطبـاقی در بهبـود کیفیـت
 
زندگی افراد بسیار مؤثر است.  رفتارهای انطبـاقی، مجموعـهای از مهـارتهـای مفهـومی، اجتمـاعی و
 

1
به آنها
در
زندگی روزمره می توانند رفتار مناسبی را از خود بروز دهنـد،
 
عملیاست، که افراد با توجه
 
و ازطرفی توانایی پاسخدهی
افراد را
در
موقعیـت
هـای خـاص تحـت تـأثیر قـرار مـیدهنـد( پـورتر و
 
2
 
 
3
4
 
ریچلــر ،1999،اســتین بــک و اســتین بــک ،.(1990 رفتارهــای انطبــاقی ، اســتقلال شخــصی و نحــوه
 
5
پاســخگویی اجتمــاعی افــراد را در هــر ســن و گروهــی تحــت تــأثیر قــرار مــیدهــد(لوکاســون و
 
همکاران،.(1992
 
عوامل گوناگون و گسترده ای مانند:  رشد روانی-   بدنی، سازگاری، شایستگی اجت ماعی و روشهای
 
کنار آمدن با دیگران، آنچنان باید با هم ترکیب و در هم تنیده شوند کـه ماننـد تـار و پـود یـک قـالی
 
6
ایرانی، نگاره و تصویر یکپارچه و سازمان یافتهای از یک فرد را بدست دهند(للند ،.(1983
 
از آنجاییکه، بکارگیری روشهای مقابله ای مـؤثر، سـبب کـاهش آسـیب پـذیری در ﻣﻮﻗﻌﯿـﺖهـای
 

7
رفتارهای
انطباقی
نیز فـرد را قـادر
 
استرس زا می شود(وایلنت،1992  ،به نقل از میسلی ،2001پرورش)
 
می سازد تا در ارتباط با سایر ها،انسانجامعه، فرهنگ و محیط خود،
مثبت و
سازگارانه عمـل کـرده و
 
سلامت روانی خود را تأمین کند و از کیفیت زندگی مطلوب تری برخ وردار شـوند.
بـا ایـن حـال هـر
 
 
. conceptual,social&practical skills ١ . Porter&Richler ٢ . Stainback&Stainback ٣ . adaptive behaviors ٤ Lukasson, et al .٥ . Leland ٦ . Micelli ٧
 
 
کس به شیوه خاص خود به مسائل و موقعیتها پاسخ می دهد، برخی هنگام روبرو شدن بـا مـشکلات
 

می
کوشند با ارزیابی درست و منطقی موقعیت و استفاده مؤثر از سیستم های حمایتی با موقعیت مقابلـه
کنند.
در مقابل، برخی بجای مقابله سازگارانه با مسائل، سعی می کنند با استفاده از راهبردهای ناکارآمـد
از رویارویی با مشکلات اجتنـاب کننـدمقابلـه.
بـه عنـوان تلاشـی شـناختی و رفتـاری بـرای اداره و
 
 
 
 
رویـارویی بـا موقعیـت  هــای فـشارزا تعریـف شــده اسـت کـه فراتـر از منــابع فـرد ارزیـابی گردیــده
 
1
است(لازاروس و فولکمن ،.(1984
 
 
بیان مسئله
 
کنار آمدن با فشارهای زندگی و کسب مهارت های مستقلانه ی فردی و اجتماعی همواره بخـشیاز
 
واقعیات زندگی انسان بوده و در ادوار متفاوت در  زندگی او به اشـکال گونـاگون تجلـی یافتـه اسـت.
 
تعارضات در دوران کودکی جلوه چندانی ندارد اما با افزایش سن و هنگام مواجهـه بـا دشـواریهـای
 
ویژه سنین نوجوانی و جوانی، کشمکش  های درونی و محیطی تظاهر بیشتری پیدامیکنند. بنابراین اگر
 
افراد از سنین کودکی در انجام مهارت های مـستقلانه زنـدگی روزانـه فـردی و مـسئولیت پـذیریهـای
 
اجتماعی تبحر یابند، بدون تردید در مواجهه با موقعیتهای فشارزا عملکرد م ناسـبی خواهنـد داشـت.
 
مهارت های مقابلهای مجموعهای از توانایی  هایی هستند کـه زمینـه سـازگاری، رفتـار مثبـت و مفیـدرا
 
فراهم میآورند.  از آنجایی که توانایی تولید، بکارگیری روش های مقابلهای و پیاده کردن آن بخـصوص
 
در روابط بین فردی و همچنین در جهت رشد و سازگاری افراد بسیار تأثیرگذار میباشد؛ این توانـایی-
 
ها، فرد را قادر میسازند مسئولیتهای نقش اجتماعی خود را بپذیرد و بـدون لطمـه زدن بـه خـودو
 
دیگران با خواستها،انتظارات و مشکلات روزانه بویژه در روابط بـین فـردی و بـه شـکل مـؤثرتری
 
1
 
روبه رو شود(زتلین ،1985  ، به نقل از مشفق.(1389  از طرفی توانایی هـای لازم بـرای رفتـار انطبـاقیو
 

مؤثر، افراد را قادر می
سازد تا بطور مؤثر با مقتضیات و چالش
های زندگی روزانه مقابله کنند. آمـوزش
 
این مهارت
ها، موجب ارتقای رشد شخصیتی و اجتماعی، محافظت از حقوق انسان هـا و پیـشگیری از
 
مشکلات روانی و اجتماعی میشود.
 
 
 
 
رفتار انطباقی
در حقیقت سازه بسیار جامع
و فراگیری
است
که مؤلفههای ذهنی، حسی، حرکتـی و
 
 
 
2
انطباقی به
معنای
قدرت کنار آمدن با دیگران و ارتباط
 
شخصیتی را در برمیگیرد(کوهن ،1988رفتار).
 
برقرار کردن با
آنها، یعنی
کنار آمدن در مذاکرات، درگیـری هـا، اشـتباهات و همچ نـین کنـار آمـدن بـا
 
 
. Zetlin ١ . Cohen ٢
 
 
٥
 
 
موقعیت های جدید و سایر موقعیتهاست.    از طرفی پرورش رفتار انطباقی منجـر بـه برقـراری ارتبـاط
 
فرد با محیط اطراف خود و مقابله با شرایط استرسزا میشود (بوزان، ترجمه مینویی،.(1383